Er zaten vorige week drie dagen tussen publicatie van een artikel in de Volkskrant met melding van een forse reductie van de wachtlijst voor het verpleeghuis (VK, 11 september 2025) én (zie bovenstaand plaatje) het rapport van het adviesorgaan Raad voor de Volksgezondheid en Samenleving over het benaderen van ouderenzorg als meer een samenlevingsvraagstuk (RVS, 8 september 2025). Bij de genoemde wachtlijst gaat het om toekomstige toegang tot intramuraal verblijf.
Nu verblijven 121.021 burgers van de 197.633 met een indicatie voor de Wet langdurige zorg (Wlz) fysiek in het verpleeghuis (hier). Met constatering in de Volkskrant van een ‘spectaculaire daling’ van wachtenden.
Bij het RVS-rapport gaat het ook om ouderenzorg, maar meer over fundamentele vragen over hoe we met elkaar (gaan) samenleven, zorgen, wonen en werken. Bij het omgaan met zorgafhankelijkheid en het zoveel mogelijk voorkomen ervan stelt de RVS een wezenlijk andere benadering voor.
Bij de Wet langdurige zorg zijn mensen de drempel van toegangsbeoordeling gepasseerd, hetgeen betekent dermate zorgafhankelijk te zijn, dat altijd zorg in nabijheid nodig is en dat een verbetering van die situatie ook niet verwacht wordt. Van alle Wlz-geïndiceerden voor het verpleeghuis verblijft met een groeiend percentage bijna 40% thuis/extramuraal en, min of meer stabiel, 60% van hen intramuraal.
In deze blog aandacht voor de zorgvraag van de toekomst. Als in 2040 een kwart van de bevolking van Nederland 65 jaar of ouder is, met ook méér 80-plussers die het meest gebruik maken van Wlz-zorg, vraagt dat (wel) om aanpassing van beleid en zorg. Zeker als de huidige tendens doorzet, met minder groei van intramurale zorg voor de meest kwetsbare groep en (dan dus) logischerwijs meer extramurale ouderenzorg.
De groei van de verpleeghuiszorg vindt namelijk toenemend extramuraal plaats in de bekostigingsvorm van ‘geclusterd VPT‘ met scheiden van wonen en zorg. Zowel de geclusterde als ongeclusterde capaciteit, beiden extramurale zorg, is sinds 2019 bijna verdubbeld (ZN, april 2025).
Allereerst, kloppen de getallen in de Volkskrant?
Actuele informatie over wachtlijsten voor verpleeghuis is te vinden bij Zorgverzekeraars Nederland (ZN) en het Zorginstituut (ZiN). In een plaatje…
Ja, de cijfers van de Volkskrant kloppen: het aantal genoemde wachtenden en de geschetste dalende trend zijn in overeenstemming met de gecombineerde berichten van ZN/ZiN in bovenstaand plaatje.
Maar er is bij de respondenten in het artikel van de Volkskrant ook sprake van twijfel wat betreft het waarheidsgehalte van het precieze aantal wachtenden. Mogelijk heeft dit te maken met de nieuwe ‘Rekenregels wachtlijsten’ sinds 2023, waarbij bestandsgegevens volgens nieuwe regels worden gefilterd, gesorteerd en gecalculeerd.
Actiz, de branchevereniging van 400 zorgorganisaties/zorginstellingen, meldt over deze wachtlijsten bij verpleeghuizen…
Info Actiz over wachtlijsten (Actiz, 25 juni 2025)
|
De wachtlijsten voor verpleeghuizen en de bezetting in verpleeghuizen nemen licht af. Met alle signalen over dubbele vergrijzing en druk op de verpleeghuiszorg, roept dit de vraag op wat er precies aan de hand is? Een lichte daling van het aantal wachtenden voor het verpleeghuis lijkt goed nieuws, je kan het zien als het effect van het ‘langer thuis’ beleid dat we de afgelopen jaren hebben gevoerd. De meeste ouderen willen graag thuis blijven wonen, al dan niet beschut. Dat blijkt onder andere uit recent onderzoek van ouderenbond ANBO-PCOB en adviseert ook de Raad van Ouderen. Tegelijkertijd als we beter kijken, zien we dat de werkelijkheid complexer is en minder algemeen uit te leggen. Zorgorganisaties geven aan dat er sprake is van verminderde bezetting maar dat geldt niet overal en niet altijd. In de tweede helft van 2024 bleef het verloop grillig met lege kamers in sommige zorgorganisaties maar bij andere organisaties juist stabiel volle bezetting. Bovendien moeten we niet uit het oog verliezen dat het aantal mensen dat direct een verpleeghuiskamer nodig heeft weliswaar met kleine aantallen daalt, maar dat het aantal mensen dat zich uit voorzorg aanmeldt voor een plek in het verpleeghuis nog wel gestaag groeit. Dat ligt natuurlijk in lijn met de demografie en het steeds groeiende aandeel ouderen in de samenleving. Er lijken vier voor de hand liggende verklaringen te zijn voor deze bewegingen. Ten eerste wonen ouderen steeds langer thuis, mede dankzij het beleid ‘langer thuis’. Dat is mogelijk met steun van naasten, nieuwe technologieën en nieuwe vormen van zorgaanbod waarin we meer ‘aan de voorkant’ samenwerken met welzijn en zorg. Ten tweede speelt oversterfte mogelijk een rol. Dat betekent dat er meer mensen sterven dan verwacht. Ten derde zien we dat mensen steeds vaker wachten op een plek op hun voorkeurslocatie in plaats van een beschikbare kamer elders te accepteren. Het zo lang mogelijk behouden van de eigen regie over je leven speelt hierbij mogelijk een rol. Ten vierde, ook het personeelstekort weegt mee: er zijn kamers die niet bemensbaar zijn, en dus niet bezet worden, ook al is er vraag naar omdat er geen medewerkers zijn die de zorg en ondersteuning kunnen verlenen.” |
Oversterfte, bewust langer wachten en een tekort aan zorgmedewerkers zijn dus ook factoren van betekenis bij een daling van wachtlijsten en een dalende bezetting in het verpleeghuis (citaat Actiz: “het verpleeghuis heeft dan wel een kamer, maar niet de zorgverleners om zorg te leveren”).
Factoren die niet zomaar geduid kunnen worden als een positieve ontwikkeling.
Speelt hoge eigen bijdrage een rol?
Mogelijk speelt ook een hoge eigen bijdrage mee in het besluit van de burger langer thuis te blijven. Een bijdrage die afhankelijk is van de soort Wlz-hulp, het inkomen én het eigen vermogen en die qua hoogte, uitgerekend door het CAK, in 2025, naast de premie voor de zorgverzekering, ergens ligt tussen nul euro en maximaal € 2.954,40 per maand (bron/bron/bron/bron/bron).
Gewenning
We zijn gewend geraakt aan wachtlijsten en wachten op zorg. Maar daarom is dat nog geen goed teken. Het beleid van extramuralisering van verpleeghuiszorg is jaren geleden al ingezet en was destijds al meerdere malen onderwerp van een blog (2019, 2020, 2020, 2020, 2020, 2022, 2022).
We kunnen de trend van extramuralisering eindeloos blijven duiden, maar primair gaat het over de vraag of een zorgafhankelijke ouder de juiste zorg en steun krijgt. Door wie dan ook gegeven.
Over beleid (HLO/AZWA etc.) is genoeg te schrijven (blog/blog/blog) en voor de liefhebber genoeg te lezen…
Relevante actuele bronnen ter informatie verpleeghuiszorg, in chronologie
Het RVS-rapport
Het rapport kreeg de titel “Het rimpeleffect” niet vanwege het optreden van rimpels bij veroudering, maar het gegeven dat bij ander beleid (“anders kijken, anders aanpakken en anders sturen”) een rimpeleffect, zoals in water, zichtbaar kan zijn. Dat begint klein, maar het effect draagt ver en de beweging wordt steeds groter.
Terecht wijst het rapport dat de groep ouderen zo groot en pluriform is, dat het niet meer als één aparte (doel)groep te duiden is. Dit betekent dat het woord “ouderenzorg” niet compleet is, zonder aan te geven wie wordt bedoeld. Over welke oudere op de schaal van zorg(on)afhankelijkheid tussen 0 en 100% gaat het?
In het rapport wordt ouderenzorg gepresenteerd als een ‘samenlevingsvraagstuk’, omdat het meerdere domeinen en alle generaties raakt. Het gaat daarbij als samenleving (citaat) “om 5 opgaven waar in ieder geval actie op ondernomen moet worden om de uitdagingen van de verouderende samenleving het hoofd te bieden”…
- Behouden en versterken van sociale cohesie
- Realiseren van een passende woon- en leefomgeving
- Faciliteren dat iedereen naar kunnen en behoefte kan (blijven) meedoen
- Realiseren van een passende inrichting van de arbeidsmarkt
- Versterken en borgen van publieke basisvoorzieningen
In de huidige integrale aanpak, zo stelt RVS, ontbreekt de verbinding met de opgave om meer onderling voor elkaar te zorgen, juist omdat de formele zorg niet in alle ondersteuning kan blijven voorzien.
Hier kan het gaan wringen omdat de trend is dat steeds vaker verpleegzorg thuis wordt gegeven. Daarnaast is in de zorgprofielen (Wlz) zichtbaar is, dat zowel intramuraal als extramuraal er sprake is van een verzwaring van de zorgvraag (hier). En, zal deze verzwaring van de zorgvraag extramuraal buiten de Wet langdurige zorg, dus de ouderenzorg binnen de 3 andere stelselwetten, zijnde de Zorgverzekeringswet, de Wet maatschappelijke ondersteuning en Wet publieke gezondheid, anders zijn?
De tendens van het verplaatsen en vervangen van zorg naar de thuissituatie is óók te lezen bij beleidsnota’s over somatische zorg (MSZ), GGZ en jeugdzorg.
Kan dit allemaal wel (goed gaan)?
Burgerinitiatieven en mantelzorg
Ons land telt inmiddels tussen de 1.500 en 2.000 bewonersinitiatieven op het gebied van welzijn, zorg en wonen (bv./bv./bv.). Een woning in een ‘passende’ woonomgeving wordt als belangrijk gezien.
Omdat de formele zorg niet in alle ondersteuning kan blijven voorzien, wordt in het beleid gefocust op meer eigen zelfstandigheid, zorg voor elkaar (‘samenredzaam’), zorg in buurten en zorg door mantelzorgers.
Dit meldt het RVS-rapport over mantelzorgers…
|
Citaten: “Deeltijdwerkers in Nederland besteden al ruim meer tijd aan onbetaalde zorg- en huishoudelijke taken vergeleken met andere Noord-Europese landen. Dit is onbetaalde tijd, maar er wordt wel gewerkt. De komende decennia neemt de vraag hiernaar alleen maar toe: zorgen voor naasten en buren moet een deel van de professionele zorg vervangen. Er zijn echter steeds minder mensen om deze taken op te pakken. De zogeheten mantelzorgratio – de verhouding tussen het aantal 50- tot 75-jarigen en het aantal 85-plussers – daalt de komende jaren snel: van 14,5 in 2021 naar 5 in 2050. Met het oog op de verouderende samenleving en de toenemende zorgvraag zet de overheid in op informele zorg. In landelijk en lokaal beleid gaat zij ervan uit dat ouderen steeds meer zorg en ondersteuning uit hun netwerk en gemeenschap ontvangen. De veronderstelling is dat de samenredzaamheid toeneemt. Deze ambities staan op gespannen voet met andere verwachtingen ten aanzien van de jongere generaties die deze ondersteuning en zorg moeten gaan leveren: zij moeten tegelijkertijd juist meer uren betaald gaan werken. Van hen wordt verwacht dat zij de motor van onze economie draaiende houden zodat de welvaart in Nederland behouden kan blijven. Bijna een kwart van de werknemers in de verpleging, verzorging en thuiszorg is zelf mantelzorger. Hoewel in cao’s regelingen zijn opgenomen om werk en mantelzorg te combineren, zoals tijdelijk verlof en aanpassing van werktijden, vraagt de omvang van beide opgaven om veel structurelere en samenhangende aanpak op dit beleidsknooppunt.” |
Uit mijn eigen blog (blog, 11 juni 2025) over het hoofdlijnenakkoord ouderenzorg (HLO) en deze mantelzorgers…
|
Al langer is bekend dat het aantal mantelzorgers de zorgvraag niet kan bijbenen. MantelzorgNL heeft dan ook aangegeven het HLO niet te ondertekenen (hier/hier/hier). Met als argument dat de aangekondigde nieuwe opnametoets verpleeghuis zal betekenen dat de druk op mantelzorgers te veel toeneemt. Citaat: “De praktijk laat zien dat er te weinig respijtzorg en andere hulp is om dit goed te ondersteunen. Het akkoord pakt dit probleem helaas niet voldoende aan. Door die opnametoets moeten mantelzorgers steeds vaker onbetaald en ongevraagd het werk overnemen van zorgprofessionals, zo wordt verwacht.” Daarnaast zijn er zorgen dat als het akkoord uitgaat van 50.000 minder zorgmedewerkers dat dan van een groot deel van dat tekort wordt verwacht dat mantelzorgers zorg moeten overnemen. Citaat: “Met de nieuwe opnametoets is een plek in het verpleeghuis geen vanzelfsprekend recht meer, maar een afweging.” NB: MantelzorgNL is geen lid van de bestuurlijke thematafel ouderen/HLO! |
Mijn conclusie: een dalende mantelzorgratio in combinatie met straks een hogere Wlz-instroomdrempel is een recept voor ontbrekende zorg dan wel niet passende zorg. En daarmee extramuraal toekomstonbestendig.
Het is een goede zaak om bij ouderen eerst te bezien wat mensen nog zelf kunnen met hulp van technologie. Een beroep kunnen doen op elkaar, op mantelzorgers en op een sociaal netwerk is voor informele zorg thuis net zo noodzakelijk als voor resterende zorg kunnen vragen om formele zorg van een zorgprofessional.
De politiek
Wat gaat een nieuw kabinet doen aan ouderenzorg zoals hier beschreven: intramurale en extramurale ouderenzorg? Binnen welke stelselwet te organiseren? ‘Health in All Policies’ of blijven denken in doelgroepen, domeinen en departementen? Hoe integraal werkt de overheid eigenlijk zelf? Wat wordt de taakopdracht voor de in zorgakkoorden genoemde Staatscommissie en krijgt deze commissie doorzettingsmacht besluiten te nemen (blog + hier)?
Of blijft het mandaat voor het eindbesluit, net als nu, liggen bij zorgverzekeraars en/of 31 zorgkantoren?
Gaan politiek en overheid 5W1H aan de transitie (nu wel) richting geven??
Agenda Actiz (hier)
Op 29 oktober aanstaande zijn er weer verkiezingen (MC, 12 september 2025). Met eerder een brief (2024) en nu 6 agendapunten in hun verkiezingspamflet “Samen Vooruit” deelt de verpleeghuissector/thuiszorg hun standpunt (juli 2025) in onderstaand plaatje …
Tot slot
Het RVS-rapport “Het rimpeleffect” geeft de samenleving advies en noemt 5 opgaven. Gelukkig zijn er nog verpleeghuizen om de meest kwetsbare mensen zorg te geven. Nu de capaciteit intramuraal (bijna) niet wordt uitgebreid, wordt zorg voor 2,8 miljoen mensen van 65-80 jaar en ruim 932.000 80-plussers extramuraal in stelselwetten wetmatig geregeld.
Hoe echter hun toekomstige zorgvraag wordt geregeld, is nog onduidelijk. Binnen de groep ouderen met een Wlz-indicatie krijgt een groeiend aandeel hun verpleeghuiszorg thuis (hier, pg.2). Een ontwikkeling die zal doorzetten, waarbij extra garanties in de extramurale setting noodzakelijk zijn.
Is binnen de eerste lijn bij deze ontwikkeling voor de (dan) extra gevraagde formele zorg en steun de juiste zorg ingekocht én zijn deze zorgverleners vervolgens voldoende geëquipeerd voor zorgvuldige uitvoering? Zoals bijvoorbeeld de huisartsenzorg (blog/blog/blog/blog/blog/blog/blog/blog en hun ‘Verkiezingsmanifest Huisartsenzorg’)?
Het antwoord op deze vraag ligt in de schoot der toekomst verborgen.
Ouderenzorg, bijvoorbeeld binnen de Wet langdurige zorg: de laatste 6 jaar…
01.02.2019: Schaarste personeel bedreigt zorg (instroom, maar ook veel uitstroom)
06.02.2019: Minister: “kwaliteitskader geldt ook voor kleinschalige woonzorgvoorziening”
09.02.2019: De race tussen wonen en zorg (scheiden wonen en zorg, te kort aantal seniorwoning)
13.02.2019: Cliëntondersteuning: graag onafhankelijk en gratis (in wet: recht! Wlz en Wmo))
16.02.2019: Het wisselen van huisarts nader bekeken (ps: kwetsbare ouderen + Wlz)
21.02.2019: Term passende ouderenzorg blijkt toch verwarrend te zijn (kwetsbaren zijn allang bekend)
19.03.2019: Wachten op het wegwerken van wachtlijsten (treeknormen, zorgplicht, basispakket)
21.03.2019: Veranderingen medische zorg in kleinschalige woonzorgvoorziening (1): Wzd
23.03.2019: Veranderingen medische zorg in kleinschalige woonzorgvoorziening (2): financiën
26.03.2019: Veranderingen medische zorg in kleinschalige woonzorgvoorziening (3): team
25.04.2019: Uitstel ruimere integrale financiering binnen de Wet langdurige zorg (te duur)
08.05.2019: Mag aantal uren verpleging in palliatieve setting worden gemaximeerd? (1) (nee)
03.07.2019: Mag aantal uren verpleging in palliatieve setting worden gemaximeerd? (2) (nee)
06.07.2019: Geen ruimere indicatie voor tarief intensieve zorg bij een Wlz-zorgprofiel (alleen VV)
11.07.2019: Wordt onvrijwillige zorg (Wzd) straks wel vrijwillig gegeven?? (3 functies ingevuld?)
15.07.2019: Checklist bij huisartsenzorg en Wlz: acht vragen (puntenlijst alvorens inschrijving)
26.08.2019: Wlz ook voor permanent zorgintensieve GGZ-problematiek
06.09.2019: Wlz-indicatie mét behandeling en ANW-spoedzorg: des huisarts? (maar geen plicht)
26.09.2019: Stuwmeer van wachtenden met Wlz-indicatie (nog) niet op juiste plek (300.882)
28.09.2019: Wet zorg en dwang na jaren van discussie nu wel heel dichtbij (per 2020, functies?)
09.10.2019: SO en AVG, welkom in de Zorgverzekeringswet (per 2020, maar wel na verwijzing)
17.10.2019: De consequenties van wachten op plek in verpleeghuis (totaal 16.382)
08.11.2019: Gezocht: een bed voor verblijf, onderzoek of herstel (ELV, GRZ, verpl.huis, zkhs, respijt)
02.01.2020: Financiële staat: vraag/antwoord (12) (ELV-bed, oorzaken tekort, wachten verpleeghuis)
14.01.2020: Intramuraal beddentekort geeft extramuraal het ongemak (tekort verpleeghuisbed)
20.01.2020: Thuiswonende ouderen op weg naar hun zorg in 2030 (rapport Oud en zelfstandig 2030)
03.06.2020: Randvoorwaarden bij Wlz-zorg: vraag/antwoord bij het convenant (wlz en huisarts)
16.06.2020: Consequenties toename extramuraal gegeven Wlz-zorg: voor cliënt (1) (wachtenden)
18.06.2020: Consequenties toename extramuraal gegeven Wlz-zorg: voor HA en SO (2) (2 bronnen)
28.08.2020: Verpleeghuiscapaciteit: aanbod blijft achter bij vraag. Wat nu? (extramurale gevolgen)
17.09.2020: Bekostiging passende zorg in beweging: de verpleeghuiszorg (3) (te laag aanbod)
21.09.2020: Bekostiging passende zorg in beweging: de wijkverpleging (4) (cliëntprofiel versus uurtarief)
16.11.2021: Medisch generalistische basiszorg is bij Wlz niet automatisch huisartsenzorg
19.01.2022: Wat gaat radicale verandering van ouderenzorg eigenlijk inhouden? (start Rutte IV)
13.03.2022: Reflectie op speerpunten zorgkoers kabinet Rutte IV (1) (ouderenzorg = speerpunt 3)
15.03.2022: Reflectie op speerpunten zorgkoers kabinet Rutte IV (2) (personeelstekort = speerpunt 8)
17.05.2022: Opnieuw staat aanpak personele tekorten in zorg in de picture (TAZ:110.000/Gupta)
06.10.2022: Wie is verantwoordelijk bij taakafbakening Wlz-zorg? (Brief NZa/JGJ ivm zorgstagnatie)
07.12.2022: Zorg kwetsbare ouderen in de knel: qua beleid, qua uitvoering (1) (Rutte IV + IZA/huisvesting)
21.12.2022: Zorg kwetsbare ouderen in de knel: qua beleid, qua uitvoering (2) (Wlz/kleinschalig)
17.03.2023: Over personele tekorten en het daardoor niet krijgen van zorg (2 mln.burgers!)
23.03.2023: Ouderenzorg: hindernissen overgang kwaliteitskader naar kwaliteitskompas (Wlz)
18.04.2023: Zware verantwoordelijkheid voor regionale organisatie bij ouderenzorg (KWO-Wlz)
26.06.2023: Wlz-ouderenzorg bekeken door ministeriële bril (antw. minister blog op verzoek Kamercie.)
29.09.2023: Zorg voor kwetsbare ouderen: wie wat waar wanneer waarom en hoe (€+pers.+woon)
16.04.2024: Naast zorgverleners ook wetgever, toezichthouder, inkoper aan zet bij invulling medische Wlz-zorg
22.04.2024: Praktijkperikel: “De huisarts en Wlz in de praktijk van alledag” (huisarts + beschouwing)
24.05.2024: Beleidsmotto “Thuis als het kan”. Hoe wordt dat bepaald? (budget/pers./extramuraal/MGZ)
13.09.2024: Transitie Wet langdurige zorg: doel en aanpak nog onduidelijk (MGZ/PE/budget/CPB)
20.12.2024: Oplopend tekort zorgpersoneel. Juist nú bezuiniging op opleidingen?… (begroting)
18.02.2025: Maak voor palliatieve zorg (thuis) één landelijk dekkende regeling (dwalen i/e regelwoud)
24.03.2025: Korting budget wijkverpleging met geen reden goed te praten (165 mln.begrotingsgat)
03.06.2025: Budgetonderschrijding IZA-sectoren vooral zichtbaar bij wijkverpleging (€€Rijk/AR)
11.06.2025: Hoofdlijnenakkoord ouderenzorg biedt oudere Wlz-verzekerde (veel) onzekerheid
03.09.2025: Snelle aanstelling staatscommissie moet zorg redden (AZWA/HLO-besluit+8 processtappen)