Vorige maand verscheen over preventie een beleidsessay, gepubliceerd in de vorm van een whitepaper, met als titel ‘Gezondheidsbescherming als economische noodzaak’ (UMCL, 19 oktober 2026, afbeelding onder blogtitel). Volgens de auteurs is gezondheid niet alleen een sociale of medische kwestie, maar ook “een fundamentele voorwaarde voor economische groei, arbeidsproductiviteit en maatschappelijke veerkracht.” En zo is bescherming van deze gezondheid dan net zo fundamenteel (+ Zorgvisie, 22 oktober 2026).
In deze blog wordt ingegaan op de boodschap dat gezondheidsbescherming een economische noodzaak is.
Gezondheidsbevordering én gezondheidsbescherming
Onbetwist geldt de aanname dat toegankelijke en tijdige zorg bij ziekte essentieel is voor een zo snel en goed mogelijk herstel van gezondheid én maatschappelijke deelname. Ook gezondheidsbevordering, zonder aanwezige ziekte, draagt in positieve zin bij aan arbeid/economie en aan weerbaarheid.
In dit essay gaat het over de noodzaak van gezondheidsbescherming, als gezondheidsschade voortkomt uit reguliere economische bedrijfsactiviteit, waarbij spel- en wetsregels van de economie hen toestaan om winst te maken en tegelijkertijd de kosten van de gezondheidsschade af te wentelen op de samenleving. Dan is ingrijpen op gezondheidsbescherming legitiem vanwege alle nadelen: uiteraard voor het individu zelf, maar ook voor de maatschappij en economie. Zonder aanpassing van spelregels ter bescherming van gezondheid blijft dit afwentelmechanisme actief en blijft zo gezondheidsschade produceren.
Een verslechterende gezondheid verhoogt de kans op uitval (ziekte/arbeidsongeschiktheid) en raakt de economie. Zowel bij betaalde arbeid als bij niet betaalde arbeid, zoals bij niet vrijblijvende mantelzorg en vrijwilligerswerk.
Je hoeft geen politicoloog te zijn om in het huidige tijdsgewricht de politieke discussies te traceren waarbij onvoldoende aandacht is voor gezondheidsbescherming. En als er dan wel aandacht is voor bescherming, slaat de discussie dood met het argument van persoonlijke vrijheid (hier). Echter een verdienmodel met gezondheidsschade als neveneffect, is geen verdienmodel als de nevenschade niet wordt gekapitaliseerd en/of als de overheid de kosten van deze nevenschade, naar een ander domein, bijv. naar gemeenten of naar de curatieve zorg van de Zorgverzekeringswet, laat verhuizen.
Toch een paar voorbeelden…
- Bij alle begrotingsperikelen van het huidig kabinet zijn weliswaar de bezuinigingen binnen de sociale zekerheid van tafel (hier), maar de invulling van hoe deze zekerheid met een betere gezondheid in de komende jaren dan wél vorm moet wordt gegeven, is onduidelijk. De omvang van de huidige problemen bij ziekte (hier/hier/hier/hier) en bij arbeidsongeschiktheid (hier/hier/hier/hier) zijn beschreven. Tegelijkertijd wordt “personeelstekort” genoemd waardoor doelen niet gehaald worden (hier/hier).
- Het percentage inwoners van Nederland met overgewicht zal oplopen tot 64% in 2050. In 2022 was dit 50%. Het percentage stijgt in elke leeftijdsgroep, maar neemt het meest toe in de groep 18 tot en met 44 jaar (RIVM, 2024). Met consequenties (hier/blog).
- De toegestane opkomst van het vapen (zie de Nicotineval, 2026) en steeds weer de misleiding van de nicotine industrie bij het roken (NOS, 2 november 2026 + NRC, 2 november 2026 + VK, 2 november 2026)
- Het jaarlijkse aantal nieuwe kankerdiagnoses in Nederland stijgt naar verwachting van ruim 136.000 in 2025 naar bijna 170.000 in 2045. Hoewel de belangrijkste verklaring hiervoor de toename van het aantal ouderen in Nederland is, wordt ook vastgesteld dat roken, alcoholgebruik, overgewicht, onvoldoende lichaamsbeweging en blootstelling aan uv-straling het risico op verschillende vormen van kanker verhogen (hier/hier). Eerdere schattingen laten zien dat ongeveer 1 op de 3 van alle kankerdiagnoses in potentie kan worden voorkomen, bijvoorbeeld door een gezondere leefstijl en leefomgeving, maar ook door vaccinaties, zoals die voor HPV (IKNL, 2026).
- Voorbeelden in het essay: pg.13/14.
Het essay
In onderstaande afbeelding uit het essay staat het nog eens duidelijk: die prikkels begrenzen die gezondheidsschade voortbrengen. Gezondheidsschade heeft te veel negatieve maatschappelijke en economische consequenties…
Wat gebeurt er op gebied van preventie?
Er zijn met het “Gezond en Actief Leven Akkoord” (IZA, 2022) gepresenteerd: 7 preventiedoelen, met 5 ketenaanpakken, met 10 preventiemaatregelen, eerder (door mij) ingedeeld naar 4 beleidssporen (zie preventieblog, 20 mei 2026).
Daar waar spoor 1 en 2 bij preventie wel aandacht krijgen, zijn de activiteiten op spoor 3 en 4 ver onder de maat. Wat betreft spoor 4 moet duidelijk zijn dat de kosten van nevenschade aan gezondheid terecht moeten komen bij producenten die bewust een ongezond product in de markt (blijven) zetten. Citaat uit essay: “Pas als dergelijke kosten bij de veroorzakers zelf terechtkomen, valt de prikkel om ze als nevenschade te laten ontstaan weg. Die schade wordt onvoldoende meegenomen in de huidige economische afwegingen. Toenemende inspanningen rondom preventie nemen de oorzaak niet weg. Zolang de oplossing niet in de spelregels wordt gezocht, blijft het economische systeem schade produceren en zichzelf ondermijnen (einde citaat).”
Spoor 3: het interdepartementaal deltaplan?
Gezondheidsbescherming dient, zo meldt het essay, een plaats te krijgen in het preventiebeleid met “Health in and for All Policies”, nu als vervanger van het vroegere ‘Gezondheid in al het beleid’. Het beschrijft nu de wederkerige relatie tussen gezondheid en beleid: gezondheid als doel én als voorwaarde voor succesvol beleid ten aanzien van arbeidsparticipatie, onderwijs, welvaart en een juiste economische ontwikkeling.
‘Interdepartementaal’ beleid zit er voorlopig niet in. Recent pleiten de oud-voorzitters van het Zorginstituut, de KNMG en de SER om niet meer economische groei uit de twintigste eeuw, maar gezondheid als het nieuwe beleidskompas van de eenentwintigste eeuw te benoemen (Zorgvisie, 3 augustus 2026). Het artikel begint met de verontrustende zin: “De grootste uitdaging voor Nederland in de komende decennia is niet alleen een tekort aan financiële middelen, maar vooral een tekort aan voldoende gezonde mensen (einde citaat).” Het trio stelt voor dat elk betrokken ministerie bijvoorbeeld 1 procent van het eigen budget reserveert voor gezamenlijke initiatieven die bijdragen aan een gezondere bevolking.
Toelichting
Twee maanden later geven 2 van de 3 auteurs nog een toelichting op hun standpunt (Zorgvisie, 6 oktober 2026). Met de volgende citaten…
|
“Een duidelijke route naar ‘health all policies’ ontbreekt nog, terwijl het in de samenleving borrelt van lokale initiatieven die gezondheid bevorderen. Die moeten een vrije experimenteerruimte krijgen. Alle ministeries zouden hiervoor 1 procent van hun begroting moeten reserveren. Gezondheid is niet van VWS, het is van ons allemaal” ————————————————————————————————————- “Het concept dat alle ministeries gezondheid van burgers laten meewegen in hun beleid is inmiddels breed omarmd. In het Coalitieakkoord komt het woord ‘gezondheid’ maar liefst 56 keer voor. Een record” ———————————————————————————————————— “Maar tussen woord en daad staat een gigantische kloof. Een duidelijke route naar ‘health in all policies’ ontbreekt nog” ————————————————————————————————————- “Dat budget neem je dus niet van ministeries af. Het gaat erom dat ministeries binnen hun eigen begroting ruimte creëren voor beleid dat over de grenzen van hun eigen domein heen bijdraagt aan een gezonde samenleving” ———————————————————————————————————— “De ministeries moeten samen een vrije ruimte creëren voor experimenten van onderop. Er zijn in het land veel lokale initiatieven die sterven in schoonheid, omdat structurele financiering ontbreekt” ————————————————————————————————————- “Tot vrij recent is gezondheid opgevat als afwezigheid van ziekte. Daarom behoort het van oudsher tot het domein van het ministerie van Volksgezondheid. Het ministerie besteedt 95 procent van zijn budget aan zorg. Het zorgstelsel is ingericht op repareren wat stuk is. Gezondheidsbescherming en -bevordering komen er bekaaid vanaf. In de huidige manier van organiseren is daar weinig plek voor. Gezondheid is geen einddoel, maar een fundament onder een vitale, weerbare en welvarende samenleving” ————————————————————————————————————- “Voor een echte fundamentele verandering in politiek Den Haag zijn wettelijke verankerde gezondheidsdoelen nodig. Dat betoogt gezondheidseconoom Jochen Mierau al jaren” |
Met het noemen van die laatste naam (hier/hier/hier), is de cirkel rond. Want Jochen Mierau is ook een van de auteurs van het essay over gezondheidsbescherming. Wettelijke verankering van preventiedoelen is ook bij preventiespoor 3 opgenomen als tekst (afbeelding 3).
In het essay de 3 assen van aanpak van gezondheidsbescherming…
*As 1: Het erkennen van gezondheid als productiefactor. Dat vraagt om het structureel meewegen van gezondheid in beleidskeuzes, investeringen en organisatiebeslissingen.
*As 2: Nodig zijn nationale regie en institutionele verankering. Met de juiste keuzes wordt gezondheid onderdeel van de spelregels, in plaats van een uitkomst die achteraf wordt gecorrigeerd. Gezondheid beschermende ondergrenzen kunnen in wet- en regelgeving worden opgenomen, zodat andere belangen binnen die kaders kunnen worden afgewogen.
*As 3: Veel van de beschreven prikkels die negatieve gevolgen hebben voor gezondheid overstijgen nationale grenzen. Dit vraagt om internationale kaders, allereerst op EU-niveau. Gezamenlijke afspraken zijn nodig over de rol van industrieën waarvan het verdienmodel structureel samenhangt met gezondheidsschade. De internationale handels- en subsidiesystemen behoeven herijking, zodat publieke middelen niet langer onbedoeld bijdragen aan ongezonde uitkomsten.
Tot slot
Voorkomen is beter. Het wordt tijd om door te pakken op spoor 3 en 4. Als de politiek tenminste bereid is het advies van de oud-voorzitters op te pakken. Wat nodig is voor gezondheidsbescherming is een integrale beleidsvisie met een breed gedragen intersectoraal beleid. Intersectoraal, omdat bekend is dat medische zorg maar een beperkt deel, naar schatting 10 tot 20%, van de beïnvloedbare gezondheidsuitkomsten op bevolkingsniveau verklaart. Gezondheid wordt voor een belangrijk deel bepaald buiten de spreekkamer, door leefomstandigheden, bestaanszekerheid, gedrag en de fysieke en sociale omgeving (hier/blog/Kamerbrief).
Daarnaast, ondanks alle actuele belastingperikelen (hier/hier/blog), de introductie van een Belasting Ongezonde Producten (BOP) om een deel van de oplopende curatieve gevolgkosten, ontstaan door nevenschade, te betalen. De BOP als de kortste/snelste weg om “schadelijke prikkels te begrenzen…” ten gunste van gezondheidsbescherming, maar ook ten gunste van het zorgbudget (Medisch Contact, 6 oktober 2026) en de schatkist.
Het slotwoord in deze blog komt uit het essay (citaat): “Door gezondheid consequent mee te nemen als randvoorwaarde voor beleid en economie, ontstaat een perspectief waarin Nederland de gezonde groeimotor van Europa is. Daarvoor moeten de schadelijke prikkels die gezondheid onder druk zetten worden begrensd. Doorslaggevend is vooral de bereidheid om te beginnen.”
NB:
Afbeelding 1 (onder blogtitel): voorpagina whitepaper
Afbeelding 2: ook uit de whitepaper (pg.25)
Afbeelding 3: uit eigen docentbestand
Eerdere blogs over determinanten en preventiebeleid
31.05.2017: Gevraagd: minister van Gezondheidsbevordering (M/V) (kabinetsformatie)
09.01.2018: Relatie opleidingsniveau en levensverwachting ongezond innig (risico lage SES)
29.01.2018: De nulde lijn (veel thuisarts.nl, maar niet iedereen is in staat tot zelfregie)
07.02.2018: Wie gaat uitvoering van het Nationaal Preventieakkoord betalen? (invoeren BOP)
28.05.2018: Schuldenproblematiek raakt ook het medisch domein (geen perspectief)
06.06.2018: De rol van de huisarts bij gecombineerde leefstijlinterventie (GLI per 2019)
21.06.2018: Gevolgen van veranderingen in zorg richting 2040 (RIVM Toekomst Verkenning)
24.06.2018: Bewegen, bewegen en bewegen… (beweegrichtlijn van de Gezondheidsraad)
02.09.2018: Water 0.0 (prima kraanwater, nul calorieën, niet in plastic, dus geen belasting voor milieu))
11.09.2018: Wordt de illegale drugsindustrie een bedreiging voor de volksgezondheid?
21.10.2018: Werken aan de agenda van de vooruitgang (zorgstelsel, burgerparticipatie, preventie)
10.11.2018: Alleen met interventies zijn problemen in achterstandswijken oplosbaar
20.11.2018: De noodzakelijke bijsluiter bij drugs (schade gezondheid door drugs)
26.11.2018: Nationaal Preventieakkoord: na bijstelling ambities versneld invoeren (urgentie)
07.12.2018: Maak ook bewegen en lichaamshouding van jeugd onderdeel van preventie
27.03.2019: Conflict binnen antirookorganisaties werkt contraproductief (conflict ANR en SRJ)
19.08.2019: Armoede, een weg te werken schandvlek (een voedingsbodem voor slecht ouderschap enz.)
23.08.2019: Dakloos (30.000!)
30.08.2019: Nieuwe richtlijn LDL-cholesterol biedt niemand een handvat (meerwaarde onbewezen)
05.06.2020: De wondere wereld van hoortoestellen (basisverzekering, wel geheel of deels bijbetalen)
09.07.2020: Preventie: een moeizame tocht van wieg tot graf (school, werk, thuis, ook sociaal)
16.07.2020: Druk op zorggroepen opgevoerd vaker het GLI-programma te organiseren (NZa)
25.08.2020: Rookgordijn (marketing tabaksindustrie + lobbycratie bij VVD stagneren SMR-beleid)
07.09.2020: Voor beter aanbod gezonde kindervoeding is daadkracht nodig (Unicef-onderzoek)
30.10.2020: Introduceer Nutri-Score met een belasting op ongezonde producten (de BOP als beleid)
17.12.2020: Tabaksfabrikanten: belastingontwijking én onrechtmatige vergoedingen (preventie)
10.04.2021: Aanpak preventie: benut het hele actieplan (multicausaal, integraal, vele wetten)
26.05.2021: Voor fitheid is inspanning nodig (bewegen loont, preventieakkoord, secundaire voordelen)
14.07.2021: Zet bij preventiemaatregelen leefomgeving op eerste plaats (belang stikstof, klimaat)
28.07.2021: Trukendoos Philip Morris nog niet uitgeput (schadelijke e-sigaret vermarkten)
17.08.2021: Preventiebeleid cardiometabole ziekten vraagt nieuwe invulling (GLI, bredere opzet, €€)
09.12.2021: Interventie wetswijziging bij gebruik en toepassing lachgas (eerst wet, dan routekaart)
21.12.2021: Verkleinen gezondheidsverschillen: kabinet Rutte IV aan zet (volgens coalitieakkoord)
07.03.2022: Passende preventieve zorg en maatschappelijke waarden: inhoud (1) (gezant)
09.03.2022: Passende preventieve zorg en maatschappelijke waarden: bekostiging (2) (BOP)
17.03.2022: Reflectie op speerpunten zorgkoers kabinet Rutte IV (3) (preventie = speerpunt 11)
22.03.2022: Obesitas: leefstijlaanpak, GLI+(?), operatie óf gewoon scherpere wetgeving?
28.03.2022: Proost! (NPA, alcoholtafel, problematisch alcoholgebruik, rol industrie, blurringbeleid)
12.04.2022: Staatssecretaris: preventie “een tandje bijschakelen”, wat betekent dat? (kabinet!)
12.06.2022: Aanpak stikstofcrisis ligt na 1 dag al onder vuur (protest LTO + VVD na 10 jaar stilstand)
26.07.2022: Bij financiering en uitvoering preventie ontbreekt focus (streefwaarde, netwerk, budget)
23.08.2022: Méér armoede schaadt gezondheid en levenskwaliteit (actie bij inflatie/energiecrisis)
19.09.2022: Stagnatie daling tabaks- en alcoholgebruik verklaarbaar, maar ook oplosbaar?
01.11.2022: Inspirerende artsen (09): Nico van der Lely (jeugd en alcohol + poli’s)
24.11.2022: Moedig statement KNMG-voorzitter over preventie (IZA: meer sociale determinanten)
05.12.2022: Uitstel wietexperiment mede in belang volksgezondheid (nadelen legalisering cannabis)
09.03.2023: Voorkómen ziekten betekent beleid richting meer bestaanszekerheid burger (1)
13.03.2023: Voorkómen ziekten betekent beleid richting meer bestaanszekerheid burger (2)
20.04.2023: Zorg voor publieke gezondheid hoort thuis bij alle departementen (Wpg/GGD)
06.07.2023: Campagne “Op je gezondheid?” kan kennis alcoholgebruik vergroten (+maatregelen)
18.07.2023: Aanpak obesitasepidemie: een puzzel te leggen (5 maatr.: indiv. + context + overheid)
25.09.2023: Wanneer leefomgeving gezondheid bedreigt, moet overheid optreden (ZSS/PFAS)
03.10.2023: Minister zegt dat bij bedreigen volksgezondheid die partij meebetaalt aan kosten
05.10.2023: Ook legaal gokken betekent gokken met gezondheid (rapport met 22 adviezen)
26.10.2023: Hoogleraar noemt gebrek aan bewegen een stille pandemie (Scherder/NRC/betuttelen)
09.11.2023: Informatie Schijf van Vijf blijft nuttiger dan hernieuwde Nutri-Score (tbv gezondheid)
12.12.2023: Preventie gehoorschade: minder luide muziek, oordoppen en aangepast luistergedrag
06.01.2024: Stoppen met roken: waar een collectieve wil is, is er ook een weg (verbod vape)
11.01.2024: Vuurwerk: een explosief dossier (letsel + agressie richting politie + I&O conclusie)
25.01.2024: Vanwege teleurstellende resultaten tijd voor ander preventiebeleid (RIVMevaluatie)
28.05.2024: Onderzoeksresultaten vapen bij jongeren moet politiek wakker schudden (gifstof)
03.06.2024: “De zorg voor morgen begint vandaag” (motto VTV-2024 i.c.m. regeerakkoord/preventie)
18.06.2024: Voortgang wietexperiment vertraagd, uitkomst onzeker (cognitieschade/ justitieel)
17.09.2024: Drinken kraanwater niet langer vanzelfsprekend veilig (KRW2027/verontreiniging/maatr.)
15.10.2024: Ambitie bij emissiereductie broeikasgassen dempt gezondheidseffecten (IPCC)
21.10.2024: Warrig kabinetsbeleid ten aanzien van pandemische paraatheid (+bezuiniging 300 mln)
22.10.2024: Een vuiltje aan de lucht (over luchtkwaliteit, nieuwe EU-normen conform WHO)
05.11.2024: Fietsen is gezond, vooral op een gewone fiets (37% fietsslachtoffers rijdt een e-bike)
25.11.2024: Overheid, ga (nu eens) aan de slag met thema gezondheid/overgewicht! (Voeding)
02.12.2024: Kiezen voor gezonde toekomst (VTV-2024) 5W1H (RIVM-rapport/preventiebeleid)
11.12.2024: Gezondheidsbescherming jeugd tegen nicotineschade: nu of nooit (TK/Nicotinee)
03.01.2025: Gezonder voedselaanbod vraagt om acties bij meerdere ministeries (4 lijnen/HiAP)
24.02.2025: Stikstofschade leefomgeving vraagt al decennialang om ander beleid (gezondheid)
10.03.2025: De waarde én prijs van (on)zuiver drinkwater (KRW/zuiveringskosten + kraanwater)
22.04.2025: Reactie op RVS-rapport: Iedereen bijna ziek (keerzijden screening, testen, BVO + nieuwe wet)
28.04.2025: Zoektocht naar (weer) een preventiestrategie duurt voort (AZWA/kabinet/5 ingrediënten)
20.05.2025: Wat de overheid méér kan doen tegen vapen door jongeren (Actieplan VWS + extra’s)
13.10.2025: Tweede Kamerverkiezingen: preventie (2)
24.11.2025: De noodzaak van beleidswijziging bij aanpak ongezonde producten (kosten/baat)
10.12.2025: De verborgen vapemarkt op Snapchat: jongeren betalen de prijs (toename/school)
23.12.2025: Armoede tussen meten en meemaken (CBS (2024) 551.000 mensen arm (=3,1% bevolking)
19.01.2026: Kiezen of niet kiezen: de prijs van alcohol (minder alcohol, minder kanker keuze beleid)
09.03.2026: Strijd tegen obesitas begint en eindigt niet met een suikertaks (invoering per 2030)
10.04.2026: Kan en mag een doorbijter echt doorbijten? (Beleid verkleinen gezondheidsachterstanden)
20.05.2026: Preventiemaatregelen vragen (wél) een koerswijziging kabinet (GiaB, wet, budget)
27.05.2026: Als klimaatverandering volksgezondheid raakt, is centrale overheid aan zet (WKR)
03.06.2026: Als semaglutide nog geen 12 euro per maand kost, dan… (marktdynamiek/medicalisering)
01.07.2026: Conclusie effectonderzoek inzet POH GGZ onvolledig (ESB/Prudon/CBb + minister)
28.08.2026: Wie/wat bepaalt de koers bij obesitas: markt, medicijn of preventie? (IGJ-boete/GLP-1)