Eind maart 2026 gaf de minister van VWS, samen met de koningin en initiatiefnemers, in Zoetermeer het startschot voor de lancering van project “GelijkGezond”. Dit project is een sociaal initiatief om burgers met verscheidene problemen op het gebied van geld, wonen, eenzaamheid en gezondheid beter te helpen. Dat beter helpen gebeurt met de benoeming van zorgprofessionals die een persoonlijke, domein overstijgende begeleiding bieden.
Tijdens deze bijeenkomst sprak de minister van VWS zich uit dat zij grote gezondheidsverschillen binnen de samenleving onacceptabel vindt. Wat zei ze precies?
Citaten huidige minister VWS in Zoetermeer bij start “GelijkGezond” (Zorgvisie, 2 april 2026)
|
Mensen met een lage SES (sociaaleconomische status) leven niet alleen acht jaar korter dan mensen met een hoge SES. Ze leven ook nog eens 21 jaar minder lang in goede gezondheid. “Vanuit de verantwoordelijkheid die wij als politiek hebben, vind ik het anno 2026 niet te accepteren als mensen met een bepaalde inkomenspositie in sommige wijken eerder overlijden en minder lang gezond leven.” En: “U maakt in de praktijk het verschil om de gezondheidsverschillen te verkleinen. Als ik in de randvoorwaarden wat kan bijdragen, doe ik dat heel graag. We kunnen in Nederland eindeloos ouwehoeren en nog eens nader onderzoek doen. Maar dan gebeurt er niks. U begint gewoon.” |
Een prima boodschap natuurlijk bij een ambitieuze doelstelling.
Eén punt…
Er is echter één punt: het is niet de eerste keer dat vanuit onderzoeksgremia (universiteiten, adviesorganen, commissies of overlegstructuren) de relatie tussen SES en gezondheidsverschillen wordt benadrukt.
Waarbij de situatie eerder verslechtert (hier/hier) dan verbetert: Mackenbach, 1994 + RIVM, 1997 + RIVM, 2010 + CBS, 2010 + Mackenbach, 2012 + WRR, 2018 + Pharos, 2018 + CBS, 2019 + RVS, 2020 + Blog, 2021 + RVS, 2021 + Pharos, 2022 + blog, 2022 + CBS, 2022 + Regeerakkoord, 2022 + Zorgvisie/huisarts, 2022 + SER, 2024 + Kamerbrief, 2024 + Zorgvisie/KNMG, 2024 + SCP, 2025 + CPB, 2025 + Pharos, 2025 + Pharos, 2026.
Het (genoemde) project “GelijkGezond” (bron/bron/bron/bron/bron/bron/bron)
Stichting “GelijkGezond” is een maatschappelijk initiatief zonder aandeelhouders en eigen winstoogmerk. Zorgverzekeraars VGZ en DSW keurden in 2025 het initiatief goed als transformatieplan (hier) binnen het Integraal Zorgakkoord (IZA), waarmee 5,5 miljoen euro startfinanciering beschikbaar kwam. De kernambitie is het verhogen van het aantal gezonde levensjaren van mensen met een minimum inkomen en daarmee het verkleinen van gezondheidsverschillen. Mensen met een goede gezondheid zijn, zo is bekend, beter in staat om gunstigere posities op de maatschappelijke ladder te krijgen en behouden.
Er wordt bij project “GelijkGezond” gewerkt met “doorbijters” als impactmaker(s), vaak zorgprofessionals uit een bestaand sociaal wijkteam of wijkverpleegkundigen. De doorbijter heeft een brede taak, staat (citaat) “naast en in dienst van de inwoner, voelt zich verantwoordelijk, laat niet los, heeft inzicht in medisch en sociaal domein, is autonoom en voelt en pakt de ruimte om zelfstandig, in het belang van de inwoner, te handelen(hier).”
Vooraf regelt de stichting de financiële middelen om doorbijters in te zetten via sociale investeerders (pg.24). Als de individuele zorgkosten nadien door het initiatief dalen, keren verzekeraars en gemeenten de vermeden maatschappelijke en zorgkosten als “resultaatbetaling” uit aan de stichting, waarna het vliegwiel verder kan draaien en nieuwe burgers gebruik kunnen maken van doorbijters.
Projecten draaien of starten, behalve in Zoetermeer, ook in Amersfoort, Tilburg, Delft en Dordrecht. Er wordt in een latere fase een doorbouw beoogd naar 20 gemeenten.
Van macro (Pharos) naar micro/persoonlijk (cliënt)
De doorbijter werkt in een gesprek samen met de inwoner en laat deze de prioriteiten stellen hoe de hulpvraag uit te werken (‘waar kan ik mee helpen?’). Niet eenmalig/kortdurend, maar juist langdurig steunen, met focus op medisch, sociaal en financieel vlak. Zoals de stichting meldt: “de juiste zorg en ondersteuning op het juiste moment voor het meest prangende probleem”. Het was politicoloog en bestuurskundige Tim ’s Jongers die in zijn boek over armoede al duidelijk beschreef dat in een lagere sociaaleconomische klasse zelden tot nooit sprake is van slechts één probleem (boek, 2024).
Het landelijk expertisecentrum Pharos deelt al 30 jaar kennis en expertise op het gebied van het terugdringen van gezondheidsverschillen. Zij richten zich bv. dit jaar niet alleen op (betere) samenwerking tussen gemeenten, zorg- en welzijnsorganisaties en sleutelpersonen (‘bruggenbouwers’) uit specifieke gemeenschappen (hier, 2026), maar richten zich óók op onderliggende oorzaken van gezondheidsverschillen (hier, 2026).
In een plaatje ziet dat er in 2026 wat betreft kernvaardigheden zo uit…
Verontrustende cijfers met betrekking tot aanwezige kernvaardigheden (+ hier/hier), zeker in een land wat graag een kenniseconomie wenst te zijn.
Waarbij naast de onderzochte sociaaleconomische status (SES) ook de subjectieve sociale status (SSS, zie de 3 plaatjes) bij ervaren gezondheid en gezond gedrag een rol spelen (hier). Een betere SSS ontstaat met (kans op) persoonlijke ontplooiing (hier/hier), met groei van competenties en met (herstel van?) gevoel van waardigheid (hier/hier), waardevol en trots kunnen zijn. Kan de doorbijter ook bij SSS helpen?
Wat zegt Pharos als kenniscentrum over gezondheidsverschillen?
|
“Deze gezondheidsverschillen zijn onrechtvaardig en vermijdbaar. We weten wat er nodig is om gelijke kansen op gezondheid te stimuleren. Toch zien we dat de gezondheidsverschillen in de afgelopen jaren niet kleiner zijn geworden en zelfs lijken toe te nemen. We kunnen drie vliegen in één klap slaan: gezondheidsverschillen verkleinen, de gezondheid van Nederlanders verbeteren én de druk op de zorg verminderen. Daarvoor moeten we over de muren van de zorg heen kijken naar andere beleidsterreinen. Het is namelijk bekend dat de gezondheidszorg slechts voor 11% bepalend is voor het bestaan van gezondheidsverschillen. Terwijl een ongezonde leefomgeving en bestaansonzekerheid samen 64% van deze verschillen veroorzaken. Gezondheid en welzijn van Nederlanders is te lang gezien als de verantwoordelijkheid van de zorg alleen. De realiteit is dat het een gedeelde opgave is voor alle beleidsterreinen. Internationaal spreekt men over “Health in All Policies”. Niemand kan er omheen: alleen al in de EU worden de kosten van gezondheidsverschillen geschat op 980 miljard per jaar (hier). Dit laat zien dat investeren in gezondheid loont op andere beleidsterreinen. Het heeft bijvoorbeeld een positief effect op de krapte op de arbeidsmarkt en de uitgaven in het sociaal domein, aangezien gezonde mensen meer en langer kunnen werken. En kinderen die zich (mentaal) gezond voelen, kunnen zich beter ontwikkelen en makkelijker leren op school (hier).” |
Wat te doen?
Als bijdragende factoren aan gezondheidsverschillen, de zogenaamde determinanten van gezondheid, al lang bekend zijn, dan kan deze kennis als een van de kapstokken worden gebruikt bij elke vorm van persoonsgerichte zorg (hier/hier/hier). Dat geldt ook voor doorbijters. Als gezondheidsverschillen bij 64% van deze verschillen worden veroorzaakt door een ongezonde leefomgeving en bestaansonzekerheid, dan wordt duidelijk hoe groot hun opdracht is (hier). Kunnen en/of mogen doorbijters vervolgens dan op deze terreinen doorbijten, zo is hier de op te werpen vraag (titel blog)?
Daarnaast kunnen doorbijters bij doorbouw naar 20 gemeentes volgens het jaarverslag (pg.19) maximaal 1.250 burgers per gemeente steunen (vergelijk/vergelijk/vergelijk).
De in maart 2026 gestarte “Week van de Gezondheidsverschillen 2026” (hier/hier), met als doel “Gelijke kansen op gezondheid, ook digitaal”, laat zien dat er nog veel werk aan de winkel is (hier/hier).
Slotconclusie
Van ongezond en ongelijk naar gezond en gelijk is een utopie. Het verkleinen van gezondheidsverschillen is alleen een nobel doel als gezondheidsachterstanden worden weggewerkt. Persoonlijke hulp daarbij is welkom.
Een intensivering van kabinetsbeleid, met dit kabinet als interdepartementale wetgever bij de gedeelde opgave om op alle beleidsterreinen (hier/hier) achterstanden te verkleinen (hier), is noodzakelijk.
Beleid dat dan in overeenstemming is met het IZA (2022, Bijlage G) en later het AZWA (2025, pg.5). Deze beide bestuurlijke akkoorden (hier/hier) zijn breed ondertekend door respectievelijk 13 (IZA, hier) en 20 (AZWA, hier) veldpartijen en organisaties.
NB: alle afbeeldingen komen van Pharos (ook het plaatje op de website)
Relevante eerdere blogs
09.01.2018: Relatie opleidingsniveau en levensverwachting ongezond innig (risico lage SES)
10.04.2021: Aanpak preventie: benut het hele actieplan (multicausaal, integraal, vele wetten)
14.07.2021: Zet bij preventiemaatregelen leefomgeving op eerste plaats (belang stikstof, klimaat)
21.12.2021: Verkleinen gezondheidsverschillen: kabinet Rutte IV aan zet (volgens coalitieakkoord)
23.08.2022: Méér armoede schaadt gezondheid en levenskwaliteit (actie bij inflatie/energiecrisis)
09.03.2023: Voorkómen ziekten betekent beleid richting meer bestaanszekerheid burger (1)
13.03.2023: Voorkómen ziekten betekent beleid richting meer bestaanszekerheid burger (2)
20.04.2023: Zorg voor publieke gezondheid hoort thuis bij alle departementen (Wpg/GGD)
25.09.2023: Wanneer leefomgeving gezondheid bedreigt, moet overheid optreden (ZSS/PFAS)
03.10.2023: Minister zegt dat bij bedreigen volksgezondheid die partij meebetaalt aan kosten
03.06.2024: “De zorg voor morgen begint vandaag” (motto VTV-2024 i.c.m. regeerakkoord/preventie)
02.12.2024: Kiezen voor gezonde toekomst (VTV-2024) 5W1H (RIVM-rapport/preventiebeleid)
28.04.2025: Zoektocht naar (weer) een preventiestrategie duurt voort (AZWA/kabinet/5 ingrediënten)
28.07.2025: Ondertekenen AZWA in instabiele tijd is een dilemma (1) (financieel/veel contextitems)
09.09.2025: Ondertekenen AZWA in instabiele tijd is een dilemma (2) (financieel/veel contextitems)
13.10.2025: Tweede Kamerverkiezingen: preventie (2)
24.11.2025: De noodzaak van beleidswijziging bij aanpak ongezonde producten (kosten/baat)
23.12.2025: Armoede tussen meten en meemaken (CBS (2024) 551.000 mensen arm (=3,1% bevolking)
02.03.2026: Navigeren VWS tussen begrotingsdruk en maatschappelijke opdracht (Jetten/15 items)
03.04.2026: Voorjaarsnota 2026: de rekensom regeert, de zorg volgt (Start kabinet mbt 5 stelselwetten)