Op 18 april 2026 was er weer de Dag van de Preventie (hier/hier), de jaarlijkse themadag die aandacht vraagt voor het belang van preventie voor gezondheid, veiligheid en welzijn. De themadag poogt organisaties en individuen te stimuleren om stil te staan bij het voorkomen van gezondheidsproblemen en het bevorderen van een gezonde leefstijl.
Elk kabinet heeft een eigen ambitieuze preventieagenda (Regeerakkoord, 30 januari 2026, pg.52/53). Het huidige kabinet gaf eind april aan (hier) weliswaar vol in te zetten op het preventiebeleid dat de ‘gezondste generatie ooit’ wil creëren, maar meldt ook de bezuinigingen van het kabinet-Schoof (hier) op preventie niet ongedaan te maken (Zorgvisie, verslag Kamerdebat, 23 april 2026).
In dit Kamerdebat gaf de minister aan de preventiestrategie van haar voorgangers Karremans en Tielen voort te zetten. Citaat: “effectief preventiebeleid is een kwestie van lange adem, dus de overheid moet niet te vaak de koers verleggen. Kabinet Jetten houdt vast aan de ambitie om de ‘gezondste generatie ooit’ te creëren. In het coalitieakkoord staan beleidsvoornemens als gratis schoolfruit, een suikertaks (blog) en aanpakken van kindermarketing (blog) van ongezond voedsel (einde citaat).”
Hoe nu verder? In deze blog een poging te beschrijven welke preventiemaatregelen bijdragen aan een betere volksgezondheid. Vertrekpunt is het 4-sporenbeleid zoals zichtbaar in de afbeelding onder de blogtitel. Uiteindelijk kom ik tot 10 adviezen, inclusief drie nieuwe die het kabinet kan implementeren.
Voeding: determinant in leefstijl en leefomgeving
Op 9 april presenteerde (hier) het Voedingscentrum de nieuwe “Schijf van Vijf.” De vernieuwde Schijf van Vijf is gebaseerd op recente wetenschappelijke inzichten (RIVM/Gezondheidsraad). De kern blijft ongewijzigd: zoals veel groente, fruit, peulvruchten, volkorenproducten en niet te veel zout, verzadigd vet en suiker. Er zijn vooral verschuivingen in de aanbevolen hoeveelheden, zoals meer peulvruchten.
Opvallend was de kritiek in het eerdergenoemde Kamercommissiedebat dat het Voedingscentrum als onafhankelijke stichting, gesubsidieerd door de Rijksoverheid, voorlichting over gezonde voeding niet moet vermengen met duurzaamheid en klimaatbeleid. Deze kritiek is onterecht:
- 80% van het huidig aanbod in supermarkten betreft nu ongezond voedsel. Wat gezonder/ongezonder is, hangt ook af van voortschrijdende inzichten (hier) over gezondheid, duurzaamheid en voedselveiligheid.
- De opkomst van ultra-bewerkte producten (UPF) is schadelijk voor de volksgezondheid en verhoogt het risico op tal van medische aandoeningen. De opmars van UPF moet sowieso gestopt worden (blog).
- Voedingsmarketing, de echte en blijkbaar (wel) gelegitimeerde betutteling, richt zich nog steeds grotendeels op ongezonde producten (hier). Dat is bijzonder vreemd, wat juist het bevorderen van de volksgezondheid is onderdeel van de Grondwet (Artikel 22).
- Gezondheidsbescherming (spoor 2,3 en 4) werkt vele malen effectiever dan individuele gezondheidsbevordering (spoor 1). Adviezen om collectieve gezondheid te beschermen vragen bij publiek gezondheidsbeleid om centrale aansturing. Dat is geen betuttelen, maar normeren en regeren.
- Nog een persoonlijke noot: als boerenzoon is mij altijd wel de kennis bijgebleven dat weersextremen, transport en bemestings- en bestrijdingsperikelen van invloed zijn op de kwaliteit en kwantiteit van geteelde producten. 50 jaar geleden al en nog steeds actueel Maak daar geen politiek thema van( hier). Start de zoektocht naar preventiebeleid bij de vaststelling nu dat vorig jaar 50,6% van de Nederlanders van 18 jaar en ouder matig of ernstig overgewicht (obesitas) had (hier). Maatregelen lijken dan in mijn ogen niet ‘nuttig’ maar ‘noodzakelijk’?
Kortom, deze auteur is blij met de heldere adviezen van het Voedingscentrum, die individuele vrijheid tot kiezen niet beknot. Voeding was, is en blijft een belangrijke determinant in de leefstijl.
Nationaal preventiebeleid (2018 en 2023)
Het eerste bestuurlijk akkoord (NPA/hier) uit 2018 was geen succes. Te beperkt wat betreft de aan te pakken domeinen met een te veel meegaan met de standpunten van de industrie. De overheid meende namelijk met ruim 70 partijen afspraken te moeten maken om het percentage rokers, mensen met overgewicht en problematische drinkers te laten dalen in de periode tot 2040 (RIVM, tussenevaluatie, 17 januari 2024). Eerder al gesteld dat preventie met aan te pakken determinanten bij kabinetten tot nu toe niet in goede handen is, vanwege hun eindeloze vertrouwen in het zelfregulerend vermogen van industrieën.
Maar beste ministers, zo werkt het niet!
Zie het laatste decennium met de getolereerde opkomst met vapen (blog), snusgebruik jongeren (hier), energiedrankjes (hier), impact algoritmes (hier), fatbike’s (blog), UPF’s (blog) en met de nog steeds oplopende gezondheidsverschillen (blog). Wáár is de overheid dan bij aanpak van deze determinanten in het kader van Artikel 22?
Het zou al helpen als de minister in het kader van gezondheidsrecht eens een goede definitie geeft van betuttelen met voorbeelden 5W1H hoe dit in “de markt” voor burgers deze eeuw heeft uitgepakt (blog/blog + hier/hier/hier). Terugvallen op spoor 1 (individuele zorg), kan altijd nog. Daarnaast “normeren en regeren” bij spoor 3 en 4 zou ik niet als betuttelen kwalificeren gezien de maatschappelijke consequenties nu al, gegeven bv. het feit dat de helft van de bevolking te zwaar is (hier).
Het tweede bestuurlijk preventieakkoord, onderdeel van Integraal Zorgakkoord (IZA, 2022), betrof het ‘Gezond en Actief Leven Akkoord’ (GALA, 2023 + blog/blog). Met een bredere opzet: nu 7 doelen, te bereiken via 5 ketenaanpakken. In een afbeelding…
De zeven te bereiken GALA-doelen moeten tot stand komen door samenwerking tussen zorgpartijen zoals huisartsen en wijkverpleging, zorgverzekeraars, gemeenten en partijen in het sociaal domein. Afspraken voor uitvoering moeten vooral op regionale schaal gemaakt worden, zo is (m.i. onterecht) steeds te lezen. Met hulp van GGD ’en. Vijf GALA-ketenaanpakken kenmerken zich door een inmiddels gecombineerd aanbod vanuit zorg, ondersteuning en welzijn.
10 preventiemaatregelen in 2026, niet allemaal nieuw…
Wat is er wél nieuw? Allereerst een snellere uitwerking en invulling van spoor 3. Het “Health in All Policies” (HiAP) is inmiddels vertaald (Kamerbrief, 5 februari 2026) naar “Gezondheid in en voor alle Beleidsdomeinen” (GiaB). Verbeteringen of verslechtering van gezondheid (lichamelijk, mentaal en sociaal) hebben grote consequenties op ontwikkelkansen voor kinderen, duurzame arbeidsparticipatie en druk op sociale voorzieningen en medische kosten. Dit vraagt (versnelling van) interdepartementaal beleid (hier), niet alleen bij het ministerie van VWS. Met extra aandacht voor gezondheidsbescherming gerelateerd aan het sociale domein en bestaanszekerheid (blog).
Een tweede aanpassing betreft de wettelijke verankering van gezondheidsdoelen. Dat maakt het preventiebeleid minder vrijblijvend en zo weet elk kabinet, los van de politieke waan van de dag, welke resultaten er per determinant voor verbetering van de gezondheid (roken, alcohol, overgewicht, kindermarketing, gezondheidsverschillen (blog), kinderarmoede etc.) per wanneer gehaald moeten worden.
Juist nu er bij GiaB een breed beroep wordt gedaan op vele partijen, zoals Rijk, gemeenten, professionals, werkgevers en maatschappelijke partners, moet de resultaatgerichte stip op de horizon duidelijk zijn (hier). Waarbij bv. de eerdere gezondheidsdoelen voor 2040 (Kamerbrief, 16 april 2026) uit het Preventieakkoord 2018, afhankelijk van de ambitie, gereanimeerd of aangescherpt kunnen worden. De centrale politiek moet voor zichzelf de lat vooral niet te laag leggen (CPB, april 2025): presteren loont! Of zoals de KNMG stelt (Brief, 23 april 2025): “Een gezonde generatie in 2040 vraagt meer dan woorden. Het vraagt om wetgeving, daadkracht en visie.”
De centrale politiek moet daarnaast niet zoveel taken doorschuiven naar decentraal en regio’s, maar ten behoeve van collectieve gezondheidsbescherming zelf actiever worden bij kaderstelling, bekostiging en uitvoering.
De derde aanpassing is het veiligstellen van een budget voor structurele financiering. Het preventiebudget wordt bij het kabinet stiefmoederlijk vastgesteld (Volkskrant, 18 februari 2026). Mijn voorstel in spoor 4, een generieke BOP (Belasting Ongezonde Producten), wordt met alle liefde ingeruild voor een beter voorstel. De aangekondigde suikertaks krijgt veel aandacht, maar is een druppel op de gloeiende plaat (blog).
In de zoektocht naar financiering ziet de overheid nu “het investeringsmodel voor preventie” als belangrijkste instrument voor uitvoering van GiaB (hier + hier + hier + hier). Of dit model succesvoller is dan een generieke BOP, we gaan het zien.
Tot slot
Met AI-hulp een afbeelding laten maken van het 4-sporenbeleid, GALA, de wettelijke verankering van gezondheidsdoelen en de noodzaak van financiering. Zo kom ik in 2026 voor beleid uit op 10 preventiemaatregelen.
De opmerking van de minister Hermans dat dit kabinet de preventiestrategie van haar voorgangers Karremans en Tielen voort moet zetten (Zorgvisie, 23 april 2026), lijkt mij onjuist. Ja, effectief preventiebeleid is zeker een kwestie van lange adem, maar als de ambitie is/blijft om de ‘gezondste generatie ooit’ te creëren, zal juist de overheid zélf de preventiekoers met andere maatregelen moeten wijzigen. Met intensivering GiaB, met wettelijke verankering van toetsbare gezondheidsdoelen en met het borgen van een structurele financiering voor collectieve bescherming van de volksgezondheid.
Plaatje 1,2 en 3 komen uit eigen docentmateriaal. Plaatje 2 (GALA) en 3 (10 maatregelen) zijn met hulp van AI tot stand gekomen.
Eerdere blogs over determinanten en preventiebeleid
31.05.2017: Gevraagd: minister van Gezondheidsbevordering (M/V) (kabinetsformatie)
09.01.2018: Relatie opleidingsniveau en levensverwachting ongezond innig (risico lage SES)
29.01.2018: De nulde lijn (veel thuisarts.nl, maar niet iedereen is in staat tot zelfregie)
07.02.2018: Wie gaat uitvoering van het Nationaal Preventieakkoord betalen? (invoeren BOP)
28.05.2018: Schuldenproblematiek raakt ook het medisch domein (geen perspectief)
06.06.2018: De rol van de huisarts bij gecombineerde leefstijlinterventie (GLI per 2019)
21.06.2018: Gevolgen van veranderingen in zorg richting 2040 (RIVM Toekomst Verkenning)
24.06.2018: Bewegen, bewegen en bewegen… (beweegrichtlijn van de Gezondheidsraad)
02.09.2018: Water 0.0 (prima kraanwater, nul calorieën, niet in plastic, dus geen belasting voor milieu))
11.09.2018: Wordt de illegale drugsindustrie een bedreiging voor de volksgezondheid?
21.10.2018: Werken aan de agenda van de vooruitgang (zorgstelsel, burgerparticipatie, preventie)
10.11.2018: Alleen met interventies zijn problemen in achterstandswijken oplosbaar
20.11.2018: De noodzakelijke bijsluiter bij drugs (schade gezondheid door drugs)
26.11.2018: Nationaal Preventieakkoord: na bijstelling ambities versneld invoeren (urgentie)
07.12.2018: Maak ook bewegen en lichaamshouding van jeugd onderdeel van preventie
27.03.2019: Conflict binnen antirookorganisaties werkt contraproductief (conflict ANR en SRJ)
19.08.2019: Armoede, een weg te werken schandvlek (een voedingsbodem voor slecht ouderschap enz.)
23.08.2019: Dakloos (30.000!)
30.08.2019: Nieuwe richtlijn LDL-cholesterol biedt niemand een handvat (meerwaarde onbewezen)
05.06.2020: De wondere wereld van hoortoestellen (basisverzekering, wel geheel of deels bijbetalen)
09.07.2020: Preventie: een moeizame tocht van wieg tot graf (school, werk, thuis, ook sociaal)
16.07.2020: Druk op zorggroepen opgevoerd vaker het GLI-programma te organiseren (NZa)
25.08.2020: Rookgordijn (marketing tabaksindustrie + lobbycratie bij VVD stagneren SMR-beleid)
07.09.2020: Voor beter aanbod gezonde kindervoeding is daadkracht nodig (Unicef-onderzoek)
30.10.2020: Introduceer Nutri-Score met een belasting op ongezonde producten (de BOP als beleid)
17.12.2020: Tabaksfabrikanten: belastingontwijking én onrechtmatige vergoedingen (preventie)
10.04.2021: Aanpak preventie: benut het hele actieplan (multicausaal, integraal, vele wetten)
26.05.2021: Voor fitheid is inspanning nodig (bewegen loont, preventieakkoord, secundaire voordelen)
14.07.2021: Zet bij preventiemaatregelen leefomgeving op eerste plaats (belang stikstof, klimaat)
28.07.2021: Trukendoos Philip Morris nog niet uitgeput (schadelijke e-sigaret vermarkten)
17.08.2021: Preventiebeleid cardiometabole ziekten vraagt nieuwe invulling (GLI, bredere opzet, €€)
09.12.2021: Interventie wetswijziging bij gebruik en toepassing lachgas (eerst wet, dan routekaart)
21.12.2021: Verkleinen gezondheidsverschillen: kabinet Rutte IV aan zet (volgens coalitieakkoord)
07.03.2022: Passende preventieve zorg en maatschappelijke waarden: inhoud (1) (gezant)
09.03.2022: Passende preventieve zorg en maatschappelijke waarden: bekostiging (2) (BOP)
17.03.2022: Reflectie op speerpunten zorgkoers kabinet Rutte IV (3) (preventie = speerpunt 11)
22.03.2022: Obesitas: leefstijlaanpak, GLI+(?), operatie óf gewoon scherpere wetgeving?
28.03.2022: Proost! (NPA, alcoholtafel, problematisch alcoholgebruik, rol industrie, blurringbeleid)
12.04.2022: Staatssecretaris: preventie “een tandje bijschakelen”, wat betekent dat? (kabinet!)
12.06.2022: Aanpak stikstofcrisis ligt na 1 dag al onder vuur (protest LTO + VVD na 10 jaar stilstand)
26.07.2022: Bij financiering en uitvoering preventie ontbreekt focus (streefwaarde, netwerk, budget)
23.08.2022: Méér armoede schaadt gezondheid en levenskwaliteit (actie bij inflatie/energiecrisis)
19.09.2022: Stagnatie daling tabaks- en alcoholgebruik verklaarbaar, maar ook oplosbaar?
01.11.2022: Inspirerende artsen (09): Nico van der Lely (jeugd en alcohol + poli’s)
24.11.2022: Moedig statement KNMG-voorzitter over preventie (IZA: meer sociale determinanten)
05.12.2022: Uitstel wietexperiment mede in belang volksgezondheid (nadelen legalisering cannabis)
09.03.2023: Voorkómen ziekten betekent beleid richting meer bestaanszekerheid burger (1)
13.03.2023: Voorkómen ziekten betekent beleid richting meer bestaanszekerheid burger (2)
20.04.2023: Zorg voor publieke gezondheid hoort thuis bij alle departementen (Wpg/GGD)
06.07.2023: Campagne “Op je gezondheid?” kan kennis alcoholgebruik vergroten (+maatregelen)
18.07.2023: Aanpak obesitasepidemie: een puzzel te leggen (5 maatr.: indiv. + context + overheid)
25.09.2023: Wanneer leefomgeving gezondheid bedreigt, moet overheid optreden (ZSS/PFAS)
03.10.2023: Minister zegt dat bij bedreigen volksgezondheid die partij meebetaalt aan kosten
05.10.2023: Ook legaal gokken betekent gokken met gezondheid (rapport met 22 adviezen)
26.10.2023: Hoogleraar noemt gebrek aan bewegen een stille pandemie (Scherder/NRC/betuttelen)
09.11.2023: Informatie Schijf van Vijf blijft nuttiger dan hernieuwde Nutri-Score (tbv gezondheid)
12.12.2023: Preventie gehoorschade: minder luide muziek, oordoppen en aangepast luistergedrag
06.01.2024: Stoppen met roken: waar een collectieve wil is, is er ook een weg (verbod vape)
11.01.2024: Vuurwerk: een explosief dossier (letsel + agressie richting politie + I&O conclusie)
25.01.2024: Vanwege teleurstellende resultaten tijd voor ander preventiebeleid (RIVMevaluatie)
28.05.2024: Onderzoeksresultaten vapen bij jongeren moet politiek wakker schudden (gifstof)
03.06.2024: “De zorg voor morgen begint vandaag” (motto VTV-2024 i.c.m. regeerakkoord/preventie)
18.06.2024: Voortgang wietexperiment vertraagd, uitkomst onzeker (cognitieschade/ justitieel)
17.09.2024: Drinken kraanwater niet langer vanzelfsprekend veilig (KRW2027/verontreiniging/maatr.)
15.10.2024: Ambitie bij emissiereductie broeikasgassen dempt gezondheidseffecten (IPCC)
21.10.2024: Warrig kabinetsbeleid ten aanzien van pandemische paraatheid (+bezuiniging 300 mln)
22.10.2024: Een vuiltje aan de lucht (over luchtkwaliteit, nieuwe EU-normen conform WHO)
05.11.2024: Fietsen is gezond, vooral op een gewone fiets (37% fietsslachtoffers rijdt een e-bike)
25.11.2024: Overheid, ga (nu eens) aan de slag met thema gezondheid/overgewicht! (Voeding)
02.12.2024: Kiezen voor gezonde toekomst (VTV-2024) 5W1H (RIVM-rapport/preventiebeleid)
11.12.2024: Gezondheidsbescherming jeugd tegen nicotineschade: nu of nooit (TK/Nicotinee)
03.01.2025: Gezonder voedselaanbod vraagt om acties bij meerdere ministeries (4 lijnen/HiAP)
24.02.2025: Stikstofschade leefomgeving vraagt al decennialang om ander beleid (gezondheid)
10.03.2025: De waarde én prijs van (on)zuiver drinkwater (KRW/zuiveringskosten + kraanwater)
22.04.2025: Reactie op RVS-rapport: Iedereen bijna ziek (keerzijden screening, testen, BVO + nieuwe wet)
28.04.2025: Zoektocht naar (weer) een preventiestrategie duurt voort (AZWA/kabinet/5 ingrediënten)
20.05.2025: Wat de overheid méér kan doen tegen vapen door jongeren (Actieplan VWS + extra’s)
13.10.2025: Tweede Kamerverkiezingen: preventie (2)
24.11.2025: De noodzaak van beleidswijziging bij aanpak ongezonde producten (kosten/baat)
10.12.2025: De verborgen vapemarkt op Snapchat: jongeren betalen de prijs (toename/school)
23.12.2025: Armoede tussen meten en meemaken (CBS (2024) 551.000 mensen arm (=3,1% bevolking)
19.01.2026: Kiezen of niet kiezen: de prijs van alcohol (minder alcohol, minder kanker keuze beleid)
09.03.2026: Strijd tegen obesitas begint en eindigt niet met een suikertaks (invoering per 2030)
10.04.2026: Kan en mag een doorbijter echt doorbijten? (Beleid verkleinen gezondheidsachterstanden)