Op 29 oktober 2025 nemen 27 partijen deel aan de Tweede Kamerverkiezingen. Er staan 1166 kandidaten op de lijsten die dan gekozen kunnen worden.
Verkiezingen horen het feest te zijn van de democratie, immers elke stem telt (mee). Eenieder mag in vrijheid kiezen, samen wordt met deze verkiezing voor samenstelling van de Tweede Kamer een nieuwe volksvertegenwoordiging gekozen. Na de verkiezingen wordt er een kabinet geformeerd, die met een democratisch gekozen meerderheid (meestal) en een regeerakkoord aan de slag kan.
De probleemdossiers stapelen zich inmiddels op, zoals bekend (hier/hier/hier), daarom is er zeker een noodzaak van (samenwerking binnen) een daadkrachtig coalitiekabinet, ook voor de zorg en volksgezondheid.
Kabinetsvorming vindt na de verkiezingen plaats met hulp van instituties (nationaal/internationaal), zodat beleid verantwoord is en in lijn met de laatste stand (‘doen wat nodig is’) op het gebied van geopolitiek, kennis, wetenschap, wetgeving, politieke wensen, betaalbaarheid en uitvoerbaarheid (etc.).
Mijn eerste blog over de verkiezingen ging over financiering (‘Keuzes in Kaart 2027 – 2030’) en organisatie (hier). Vandaag is preventie het onderwerp.
Wat is preventie?
Voorkomen van zorg is beter. Bij het streven naar gezondheid en een zo goed mogelijke volksgezondheid is al zeker dertig jaar bekend (‘Dahlgren – Whitehead, 1991’) dat louter medische zorg bij dit streven een beperkte rol, men denkt 10-15%, heeft (mijn website).
Binnen dit bekende ‘regenboogmodel’ spelen bij gezondheid naast persoonlijke factoren (het genenpakket), ook mentale en leefstijlfactoren een belangrijke rol. Maar ook zijn belangrijk: sociale gemeenschapskenmerken, leef- en werkomstandigheden en maatschappelijk, sociaaleconomische en culturele omstandigheden. Specifieker, het gaat bij gezondheid in brede zin, dus óók om volkshuisvesting/wonen, bestaanszekerheid, leefomgeving en onderwijs etc.
Anders gezegd: preventie behoort niet alleen tot het medisch/mentaal domein, maar zeker ook tot het sociaal/cultureel/maatschappelijk domein. Met niet alleen een plan/beleid bij ‘preventie’ van het ministerie van VWS, maar veel meer een bredere, zijnde interdepartementale aanpak (‘Health in All Policies’). Want het uitblijven van een brede aanpak blijkt enorme (‘ongezonde’) gezondheidsverschillen op te leveren (hier/hier/hier).
Waarbij de politiek, en wij als burgers op 29 oktober, de sleutel hebben dit aan te pakken. Want vergeet niet dat in Artikel 22 van de Grondwet is vastgelegd dat een overheid verantwoordelijk is voor het bevorderen van de volksgezondheid.
Wat doen politieke partijen in hun programma’s aan preventie?
Gelukkig hebben vele medeburgers over dit onderwerp belangrijke dingen gezegd, waar in deze blog met bronvermelding graag gebruik van wordt gemaakt.
1.Zorg & innovatie, (Z&I, Paul van der Velpen, 1 oktober 2025)
Titel artikel: “Er zijn drie soorten politieke partijen binnen het domein van preventie en volksgezondheid.” Van der Velpen is ex-directeur van GGD’s, auteur van een boek over preventie, studeerde journalistiek, sociologie en bedrijfskunde en is nog steeds adviseur van de publieke gezondheid.
Hij schreef een uitstekend artikel over de waarde die politieke partijen in hun recente verkiezingsprogramma’s hechten aan preventie. Hij kijkt daarbij naar acht preventiethema’s: bewegen, roken, alcoholgebruik, voeding, mentale gezondheid, vaccinatiegraad/infectieziekten (paraatheid), fysieke omgeving (lucht-water-bodemvervuiling) en mondzorg.
Van der Velpen bekeek vervolgens veertien verkiezingsprogramma’s, die naar zijn oordeel zijn in te delen in drie groepen. Namelijk partijen die veel aandacht besteden aan preventie en het versterken van de volksgezondheid (1), die daar in beperkte mate aandacht aan besteden (2) en partijen die nauwelijks of geen aandacht besteden aan preventie en volksgezondheid (3).
Vervolgens gaat hij na in hoeverre politieke partijen in zijn gegaan op de vijf grote opgaven die het RIVM als kennisinstituut van de overheid in VTV 2024 adviseert om deze ‘in samenhang’ aan te pakken.
De auteur concludeert (citaat): “de vergelijking van de verkiezingsprogramma’s maakt één ding duidelijk: structurele vooruitgang in de volksgezondheid vraagt om politieke keuzes die verder gaan dan individuele verantwoordelijkheid. Alleen partijen die bereid zijn concrete en beschermende maatregelen te nemen, zoals accijnzen, strengere regels rond ongezonde producten en investeren in een gezonde leefomgeving, bieden werkelijk perspectief op minder ziekten, kleinere gezondheidsverschillen en lagere zorgkosten (einde citaat).”
In deel 2 van het artikel bespreekt van der Velpen de acht genoemde thema’s en wat politieke partijen daarover hebben gemeld. Inclusief wat de verantwoordelijkheidsdeling is bij aanpak van de thema’s.
Dank Paul, een uitstekend artikel, ook straks van belang bij het vormen van een coalitieakkoord.
2.FMS, preventieparagraaf uit overzicht standpunten, FMS, oktober 2025
|
PVV: niet opgenomen in het verkiezingsprogramma. ——————————————————————————————————————— GroenLinks-PvdA: voorkomen is beter dan genezen, daarom moeten mensen geholpen worden met gezonde levenskeuzes: gezond eten, bewegen, verminderen van roken, overgewicht en drankgebruik, en een grens aan suiker in producten.Vapen en roken aanpakken. De tabaksindustrie zet vol in op vapes voor jongeren om de nieuwe generatie aan rookverslaafden te kweken. We strijden tegen de tabaksindustrie en voor een verbod op wegwerpvapes. Accijnzen gaan omhoog en rookvrije zones worden uitgebreid. Illegale import wordt harder bestraft. De tabaksindustrie wordt met een speciale heffing verplicht mee te betalen aan de schade die roken veroorzaakt. ——————————————————————————————————————– VVD: richten op het voorkomen van zorg, bewustzijn van leefstijl en eigen regie. Inzichtelijk maken van preventie kost en oplevert met een investeringsmodel. ——————————————————————————————————————— NSC: preventie moet belangrijker worden. Stimuleren tot gezondere keuzes en gezonde voeding betaalbaar te maken. ——————————————————————————————————————— D66: investeren in extra leefstijlpreventie, zoals sport en gezond eten. De gezondheidsdoelen uit het Nationaal Preventieakkoord moeten vastgelegd worden in de Wet publieke gezondheid. ——————————————————————————————————————— BBB: gezond leven begint met voorkomen. Structurele aandacht voor gezonde leefstijlbevordering. ——————————————————————————————————————— CDA: gezonde keuzes maken moet makkelijk zijn. Het preventieakkoord moet aangescherpt worden. Er komt een investeringsmodel om preventie goed te kunnen berekenen. ———————————————————————————————————————- SP: ziekte voorkomen is beter en goedkoper, dus er moet in worden gezet op o.a. gezonder eten, verbod op reclame voor ongezond eten, en het aanpakken van de rookindustrie. Alle bewezen preventieve zorg komt in het basispakket. ———————————————————————————————————————- Partij voor de Dieren: vol inzetten op preventie, gezond leven en gezond eten. Uitgaven voor of kosten van preventie komen in het basispakket. Zorgverzekeraars worden verplicht mee te betalen aan preventie. Leefstijlinterventies krijgen een stevigere plek in opleidingen. ———————————————————————————————————————- SGP: overheid kan gezond leven stimuleren en schadelijk gedrag ontmoedigen. Effectieve preventie vraagt een wettelijke taak- en rolverdeling tussen overheid, verzekeraars en zorgaanbieders en een structureel preventiefonds voor bewezen effectieve interventies. ——————————————————————————————————————— ChristenUnie: preventie en een stevige sociale basis voorkomen veel (gespecialiseerde) zorg. Daarom moeten zorgverzekeraars hierin investeren. ———————————————————————————————————————- Volt: voor brede preventie, waarbij armoedebestrijding onderdeel moet zijn van de Samenhangende Preventiestrategie. Er moet onderzoek naar kostenefficiënte preventie. Vanuit de EU gezamenlijke campagnes rondom preventie. ———————————————————————————————————————– JA21: er moet meer preventie-onderzoek worden uitgevoerd. |
3.Centraal Planbureau Keuzes in Kaart 2027-2030 (CPB, 10 oktober 2025, pg.23 van 308)
Tien politieke partijen hebben hun verkiezingsprogramma’s door laten rekenen door het Centraal Planbureau (CPB). Dit geeft een overzicht van de budgettaire en de economische gevolgen van de beleidsvoorstellen van de partijen. Ook op het gebied van preventie.
|
Meerdere partijen nemen maatregelen op het gebied van preventie. GroenLinks-PvdA, NSC, D66, de SGP, de ChristenUnie en Volt voegen periodieke tandheelkundige controles toe aan het basispakket. De VVD, D66, NSC, het CDA en Volt kiezen voor een taakstellende intensivering in preventie en zetten daarbij voornamelijk in op (leefstijl)preventie en sport. De meeste partijen kiezen voor een verbruiksbelasting op e-sigaretten (GroenLinks-PvdA, VVD, NSC, D66, CDA, SGP, ChristenUnie en Volt). Daarnaast verhogen enkele partijen de alcoholaccijnzen (D66, SGP, ChristenUnie en Volt) en/of de belasting op suiker- of vetgehalte (NSC, D66, CDA, ChristenUnie en Volt). |
Het is lastig de omvang van een preventiebudget te vinden. Dat lijkt weggestopt op pg.22 van 308 (Tabel 1.4.7) onder de post overige (b), waarbij wel gerealiseerd moet worden dat binnen het totale kostenbedrag van €119,8 miljard (basispad zorg 2026, pg.2) ook preventiegelden worden gebruikt voor zorg uit genoemde stelselwetten.
4.Artikel Medisch Contact (MC, 8 oktober 2025)
Drie auteurs met huisartsen DNA hielden deze week in Medisch Contact een pleidooi dat als vergrijzing en tekort aan zorgpersoneel dwingen tot stevige maatregelen, en er prioriteiten gesteld moeten worden, de medische zorg er eerst is voor de zieke.
Citaat: “Het aanpakken van de ongezonde maatschappij is geen taak voor zorgverleners…”
|
Citaat: “Daarom moet de overheid eindelijk verantwoordelijkheid nemen: grijp met wetgeving in op voeding, roken en de inrichting van de publieke ruimte. Veranker gezondheidskennis en bewegen structureel in het onderwijs. Pak sociaaleconomische oorzaken van ongezondheid direct aan, in plaats van de zorgsector hiermee te belasten. Het huidige beleid waarin zorgprofessionals moeten signaleren wat de politiek onopgelost laat, is inefficiënt en, eerlijk gezegd, hypocriet. Voor professionals in de curatieve sector moet behandeling van zieke of kwetsbare patiënten via een klachtgerichte benadering het leidende beginsel blijven.” |
Het vaak in rapporten (AZWA: blog–blog) beschreven “hechte wijkverband” verdient een concrete (her)invulling wat betreft het sociaal domein. En inderdaad moet de politiek haar verantwoordelijkheid nemen voor een interdepartementale aanpak ter bevordering van de volksgezondheid in overeenstemming met het regenboogmodel.
Waarom? Omdat betrokken ministeries (‘ook buiten het speelveld van VWS’, pg.3) als centrale missie dat al in augustus 2023 hebben afgesproken (hier). Met als doelstelling dat in 2040 alle Nederlanders ten minste vijf jaar langer in goede gezondheid leven en de gezondheidsverschillen tussen de laagste en hoogste sociaaleconomische groepen met 30% zijn afgenomen.
Als overheid met zelfdiscipline doen wat nodig is voor de volksgezondheid, blijkt nog niet zo eenvoudig. Zo blijkt uit de verkiezingsprogramma’s. Medische zorg is natuurlijk belangrijk, maar met een bijdrage van 10-15% aan gezondheid niet alles bepalend! Het goed willen regelen van taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden met rugnummers, anders dan “we-doen-het-samen”, lijkt hier de essentie van de oplossing.
Tot slot
Met regelmaat zijn er actuele items te lezen die gerelateerd zijn aan preventie en volksgezondheid. Denk aan stikstofdepositie (hier), obesitasmedicatie (hier), helmplicht voor fatbikes/e-bikes (hier), knalvuurwerk (hier), voeding supermarkt (hier), “8,1% van de ziektelast” (hier), roken (hier), vapen (hier), zelfdoding jeugdigen (hier), bewegen kinderen (hier), vaccinatiegraad kinderziekten (hier), kinderen en zwemmen (hier), gokken (hier), kinderen in armoede (hier), valongelukken (hier), ‘zien drinken, doet drinken’ (hier), alcoholreclame (hier), drugs (hier), klimaatdoelen (hier), CO2-heffing (hier), woningtekort (hier), houtstook (hier), luchtkwaliteit (hier), waterkwaliteit (hier), wietexperiment (hier), gebruik sociaal medium jeugd (hier), microplastics (hier) etc.
Preventiebeleid is een belangrijke schakel in het beleid van volksgezondheid omdat het voorkomt dat mensen ziek worden, waardoor de levenskwaliteit verbetert, zorgkosten mogelijk (??) minder stijgen (CPB, april 2025) en de druk op de gezondheidszorg vermindert.
Er kan gekozen worden, elke dag weer.
Eerdere blogs over preventie (de laatste 3 jaar…)
07.03.2022: Passende preventieve zorg en maatschappelijke waarden: inhoud (1) (gezant)
09.03.2022: Passende preventieve zorg en maatschappelijke waarden: bekostiging (2) (BOP)
17.03.2022: Reflectie op speerpunten zorgkoers kabinet Rutte IV (3) (preventie = speerpunt 11)
22.03.2022: Obesitas: leefstijlaanpak, GLI+(?), operatie óf gewoon scherpere wetgeving?
28.03.2022: Proost! (NPA, alcoholtafel, problematisch alcoholgebruik, rol industrie, blurringbeleid)
12.04.2022: Staatssecretaris: preventie “een tandje bijschakelen”, wat betekent dat? (kabinet!)
12.06.2022: Aanpak stikstofcrisis ligt na 1 dag al onder vuur (protest LTO + VVD na 10 jaar stilstand)
26.07.2022: Bij financiering en uitvoering preventie ontbreekt focus (streefwaarde, netwerk, budget)
23.08.2022: Méér armoede schaadt gezondheid en levenskwaliteit (actie bij inflatie/energiecrisis)
19.09.2022: Stagnatie daling tabaks- en alcoholgebruik verklaarbaar, maar ook oplosbaar?
01.11.2022: Inspirerende artsen (09): Nico van der Lely (jeugd en alcohol + poli’s)
24.11.2022: Moedig statement KNMG-voorzitter over preventie (IZA: meer sociale determinanten)
05.12.2022: Uitstel wietexperiment mede in belang volksgezondheid (nadelen legalisering cannabis)
09.03.2023: Voorkómen ziekten betekent beleid richting meer bestaanszekerheid burger (1)
13.03.2023: Voorkómen ziekten betekent beleid richting meer bestaanszekerheid burger (2)
20.04.2023: Zorg voor publieke gezondheid hoort thuis bij alle departementen (Wpg/GGD)
06.07.2023: Campagne “Op je gezondheid?” kan kennis alcoholgebruik vergroten (+maatregelen)
18.07.2023: Aanpak obesitasepidemie: een puzzel te leggen (5 maatr.: indiv. + context + overheid)
25.09.2023: Wanneer leefomgeving gezondheid bedreigt, moet overheid optreden (ZSS/PFAS)
03.10.2023: Minister zegt dat bij bedreigen volksgezondheid die partij meebetaalt aan kosten
05.10.2023: Ook legaal gokken betekent gokken met gezondheid (rapport met 22 adviezen)
26.10.2023: Hoogleraar noemt gebrek aan bewegen een stille pandemie (Scherder/NRC/betuttelen)
09.11.2023: Informatie Schijf van Vijf blijft nuttiger dan hernieuwde Nutri-Score (tbv gezondheid)
12.12.2023: Preventie gehoorschade: minder luide muziek, oordoppen en aangepast luistergedrag
06.01.2024: Stoppen met roken: waar een collectieve wil is, is er ook een weg (verbod vape)
11.01.2024: Vuurwerk: een explosief dossier (letsel + agressie richting politie + I&O conclusie)
25.01.2024: Vanwege teleurstellende resultaten tijd voor ander preventiebeleid (RIVMevaluatie)
28.05.2024: Onderzoeksresultaten vapen bij jongeren moet politiek wakker schudden (gifstof)
03.06.2024: “De zorg voor morgen begint vandaag” (motto VTV-2024 i.c.m. regeerakkoord/preventie)
18.06.2024: Voortgang wietexperiment vertraagd, uitkomst onzeker (cognitieschade/ justitieel)
17.09.2024: Drinken kraanwater niet langer vanzelfsprekend veilig (KRW2027/verontreiniging/maatr.)
15.10.2024: Ambitie bij emissiereductie broeikasgassen dempt gezondheidseffecten (IPCC)
21.10.2024: Warrig kabinetsbeleid ten aanzien van pandemische paraatheid (+bezuiniging 300 mln)
22.10.2024: Een vuiltje aan de lucht (over luchtkwaliteit, nieuwe EU-normen conform WHO)
05.11.2024: Fietsen is gezond, vooral op een gewone fiets (37% fietsslachtoffers rijdt een e-bike)
25.11.2024: Overheid, ga (nu eens) aan de slag met thema gezondheid/overgewicht! (Voeding)
02.12.2024: Kiezen voor gezonde toekomst (VTV-2024) 5W1H (RIVM-rapport/preventiebeleid)
11.12.2024: Gezondheidsbescherming jeugd tegen nicotineschade: nu of nooit (TK/Nicotinee)
03.01.2025: Gezonder voedselaanbod vraagt om acties bij meerdere ministeries (4 lijnen/HiAP)
24.02.2025: Stikstofschade leefomgeving vraagt al decennialang om ander beleid (gezondheid)
10.03.2025: De waarde én prijs van (on)zuiver drinkwater (KRW/zuiveringskosten + kraanwater)
22.04.2025: Reactie op RVS-rapport: Iedereen bijna ziek (keerzijden screening, testen, BVO + nieuwe wet)
28.04.2025: Zoektocht naar (weer) een preventiestrategie duurt voort (AZWA/kabinet/5 ingrediënten)
20.05.2025: Wat de overheid méér kan doen tegen vapen door jongeren (Actieplan VWS + extra’s)