Recent onderzoek (hier/hier/hier/hier/hier), waarover de NOS rapporteerde (NOS, 3 maart 2026), geeft inzicht in de hoeveelheid suikerhoudende frisdrank die door jongeren wordt gedronken. Het onderzoek laat ook zien dat “85 procent van de gesproken jongeren zegt het niet meer te kopen als de prijs van een blikje van 330 milliliter uitkomt boven de €3,00.” Dit zou impliceren dat een ‘prijsprikkel’ op suiker, lees prijsverhoging, zou helpen het tij te keren.
Direct daarbij speelt dan de vraag of een per 2030 in te voeren ‘slimme suikertaks’, zoals aangekondigd, gaat helpen. Wordt de producent (voeding/drank) gestimuleerd om minder suiker in producten te stoppen? En als tweede punt, wordt de consument c.q. de jongere aangemoedigd om een gezondere keuze te maken? Te stellen vragen bij het achtergrondgegeven dat 1 op de zeven kinderen overgewicht heeft en er een correlatie is tussen de hoeveelheid ingenomen suiker in frisdranken en de gezondheidsschade (WHO, 4 maart 2015 + WHO, 8 december 2025 + WHO, 13 januari 2026).
Daar komt het CBS-onderzoek van vorige week bij dat tussen 2001 en 2024 er bij alle 12-plussers, dus ook de volwassenen, een toename is van het percentage mensen met een minder goede fysieke en psychische gezondheid, zowel bij mannen als bij vrouwen. Sinds 2001 is juist het percentage mensen met (ernstig) overgewicht toegenomen.
Overgewicht, met name ernstig overgewicht, is een risicofactor voor verschillende ziekten en aandoeningen zoals kanker, hart- en vaatziekten, metabole aandoeningen, luchtwegaandoeningen, aandoeningen van het bewegingsstelsel en neurologische aandoeningen. Mensen met overgewicht hebben ook vaker psychische aandoeningen, zoals depressie en angststoornissen, dan mensen zonder overgewicht. Er is met beleid wat te winnen en te verliezen (CBS, 5 maart 2026: hier/hier).
In deze blog wordt ingegaan op de vraag hoe zinvol een suikertaks is, dan wel zou kunnen zijn.
Afspraak over suikertaks in coalitieakkoord
Het voorstel ligt er, nog geen wet, om een suikertaks in te voeren. Dit meldt het coalitieakkoord van het huidige kabinet over de suikertaks.
Coalitieakkoord “Aan de Slag”, budgettaire bijlage, (30 januari 2026, item 65, pg.8 van 9)
|
Suikertaks voor producenten Per 2030 wordt er (taakstellend) een heffing op basis van het suikergehalte in bepaalde voedingsmiddelen ingevoerd voor producenten. Het gaat hierbij om voedingsmiddelen met een suikergehalte vanaf 6%. De belasting is van toepassing op producten die zijn voorverpakt, zodat het suikergehalte van het product van het etiket kan worden afgelezen. Aan deze maatregel zijn vanaf 2028 structureel 50 miljoen euro uitvoeringskosten verbonden. Dit bedrag is in de reeks opgenomen. |
De drie coalitiepartijen van het minderheidskabinet verwachten na een stapsgewijze invoering van de suikertaks jaarlijks 850 miljoen euro aan belasting te innen (zie budgettabel, item 65). De taks is van toepassing op voorverpakte producten met meer dan 6% suiker. De taks gaat niet alleen over frisdrank. Bij 18 miljoen mensen betekent dat ongeveer 47 euro per burger per jaar, hoewel de taks primair wordt betaald door de producent. De taks heffing is gekoppeld aan het suikergehalte in dranken en voedingsmiddelen: hoe hóger het suikergehalte, des te hóger ook de taks.
Op dit moment nog kent Nederland sinds 2024 (hier/hier) een algemene verbruiksbelasting op niet-alcoholische dranken. Deze verbruiksbelasting is voor alle dranken hetzelfde, juist ongeacht hoeveel suiker er in een drank zit.
De NOS presenteerde eerder dit plaatje over de nieuwe suikertaks per 2030…
Plaatje NOS Nieuws, 4 februari 2026
Beschouwing
Het beschouwen van een suikertaks begint niet bij te taks zelf. Het begint bij de vaststelling dat suiker vooral lege calorieën toevoegt zonder voedingswaarde. We kunnen suiker letterlijk (cariës) en figuurlijk missen als “kiespijn”. Calorietoevoeging draagt bij aan het complexe gezondheidsprobleem van overgewicht en obesitas. Daarover eerst gesproken.
Obesitas is een chronische aandoening met verstoring van eetlusthormonen (honger, verzadiging, beloning), met verstoring van rustverbranding, met een verandering van het immuunsysteem, met het ieder bekende obesogeen jojo-geheugen (hier/hier), met een neveneffect van collaterale vervetting, met (nieuw) buikvet als extra (nieuw) hormonaal orgaan, met een ‘epigenetische geheugen van obesitas’ (40% tot 70% van je gewicht wordt bepaald door je genen, zegt deze hoogleraar hier in het FD), met het bekende psychologisch compensatiegedrag, met beschreven medische consequenties (zie boven), inclusief de relatie met kanker.
Daarnaast speelt ook de (toenemende) consumptie van via supermarkten verkregen (toegenomen aandeel van) ultra bewerkte levensmiddelen (UPF), als pret- en gemaksvoedsel, een rol bij obesitas (hier). De huidige verdringing van traditionele voedingspatronen door ultra-bewerkte voeding blijkt “een belangrijke motor achter de wereldwijde toename van chronische ziekten” (Lancet, 6 december 2025).
De complexe etiologie van obesitas betekent qua individuele ‘zorg’ maatwerk (hier) op de terreinen van leefstijloptimalisatie, farmacotherapie (hier/hier) en bariatrische chirurgie (hier/hier). Qua ‘beleid’ betekent obesitas een interdepartementale aanpak rondom alle etiologische factoren, bij preventie én behandeling.
Dat betekent beleid via vier sporen. In onderstaand plaatje zichtbaar, deels via gezondheidsbescherming met overheidsmaatregelen richting de leefomgeving (punt 3 en 4), deels via gezondheidsbevordering richting burgers (punt 1 en 2).
Het 4-sporen beleidsplaatje is in preventieblogs eerder getoond…
Conclusie: Met alleen minder suiker komen we er niet…
De voordelen van minder suikerconsumptie liggen vooral op terrein van de volksgezondheid. In mijn laatste blog, over het introductiedossier voor nieuwe bewindspersonen, was mijn vaststelling dat het paradigma van preventie bij de overheid niet in goede handen is vanwege het karige preventiebudget (hier), maar vooral door niet transparante lobbycircuits met producenten en supermarkten (CBL, Superunie, FNLI). Bij uitstek is de industrie die voedingsmiddelen met 6% suiker en/of ultra bewerkt voedsel als uitkomst produceert en reguleert een voorbeeld van de lobby.
Aankondiging van een suikertaks leidt tot verzet, verzet wat ook meteen in media verschijnt en blijkbaar via de bekende lobby ook in media mág verschijnen (hier + hier + hier + hier + hier + hier). Maar als 79% (hier) van het aanbod in een supermarkt niet behoort tot de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum, dan is toch duidelijk hoe de machtsverhoudingen liggen op het speelveld van de Volksgezondheid (hier/hier + blog + Kamerbrief, 3 februari 2025)? Wilt u nog een voorbeeld lezen? Een vleugje zuivel toevoegen aan frisdrank…(hier/hier).
Natuurlijk is obesitas een wereldwijd probleem (hier), maar dat ontslaat ons land niet van een plicht van waakzaamheid en interventie (hier). Waarbij gezondere jeugd (blog/blog) en een gezondere arbeidsproductieve bevolking ook nog een positieve economische factor van betekenis is (hier/hier/hier). En vice versa. Ook dit is macro-economisch voor economen een kwestie van het berekenen van kosten én baten, daar waar nu aanhoudend, met paniekverhalen, alleen de zorgkósten als ‘onhoudbaar’ worden geframed.
Conclusie: de eerste beleidswinst dient daarom een daadwerkelijke verschuiving van het consumptiepatroon te zijn, het wettelijk vastgelegde eerste beleidsdoel een gunstigere uitkomst van de prevalentie van overgewicht. “Aan de slag” dus…
Adviezen aan de Rijksoverheid
Het is ons eigen RIVM (RIVM, 2021) geweest die heeft gesteld dat in Nederland ongezonde voeding naar schatting met 8,1% bijdraagt aan de ziektelast. Citaat: “Het leidt tot 12.900 doden per jaar en 6 miljard euro aan zorguitgaven.” Het RIVM heeft daarnaast berekend dat zonder extra maatregelen het percentage inwoners van Nederland met overgewicht zal oplopen tot 64 procent in 2050.
Ook ‘onze’ eigen Raad Voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS, 2024 + Kamerbrief, 31 januari 2025) rapporteert dat ongezond eten en drinken in toenemende mate leiden tot ziektes en maatschappelijke problemen. Citaat uit rapport: “Het is daarom onrealistisch te verwachten dat met leefstijladviezen alleen de trend zich zal keren. Er is meer nodig. Dat betreft in principe de hele keten van voedselproductie – verbouwen, verwerken, verkopen en consumeren. In die keten is er één soort organisatie die een heel groot verschil kan maken: dat is de supermarkt. We kopen immers allemaal maar liefst twee derde deel van onze voeding in een supermarkt. Echter bestaat het voedselaanbod in de supermarkt veelal uit ongezond eten en drinken.” RVS meldt ook in datzelfde rapport dat juist “onder jongvolwassenen het overgewicht het snelste zal toenemen in de toekomst. Dit heeft grote persoonlijke en maatschappelijke consequenties.”
Het is in dit verband dan ook niet verbazend dat juist de beroepsgroep van kinderartsen zich nu in het publieke domein roert (2025: hier/hier + 2026 + blog). Citaat…
|
In Nederland kampen nu bijna 400.000 kinderen met overgewicht. Maakt zich ook zorgen of het zorgsysteem wel berekend is op de toename van klachten door obesitas. “De huidige volwassenen met overgewicht hebben als kind meestal een normaal gewicht gehad. We weten niet goed wat er gebeurt nu we een generatie gaan afleveren die als kind te zwaar is geweest. Het klinkt eng, maar het is eigenlijk een groot experiment waar wij als maatschappij met elkaar aan meedoen.” Als deze kinderen later volwassen worden en daarbij ook allerlei ziektes ontwikkelen, “weten wij nog niet heel goed hoe het zorgsysteem dit moet gaan bolwerken. Daar maken we ons grote zorgen over.” |
De suikertaks als hulpmiddel?
Het voedingscentrum stelt zich neutraal op wat betreft de suikertaks. Citaat (hier): “Het al dan niet invoeren van een suikertaks is een politieke beslissing. Het Voedingscentrum concludeert op basis van wetenschappelijke inzichten dat een taks op suikerhoudende dranken een effectief middel kan zijn om de consumptie van deze producten terug te dringen.”
Nederland is laat met invoering van deze taks, dat heeft het voordeel dat input wat betreft invoering, handhaving en resultaten kan worden verkregen uit de 16 landen elders waar de taks in ingevoerd (EW, 3 februari 2026).
Aan de impact van “prijselasticiteit” in de nieuwe suikertaks zit ook een publiekgevoelige discussie. Als jeugdigen stellen, zie inleiding van deze blog (hier/hier), dat wordt afgezien van frisdrank bij een hogere prijs, dat valt de groep af die het niet meer kan (wil?) betalen. Mensen met voldoende “rust in de portemonnee”, het VVD-verkiezingsitem, kunnen rustig hun schouders ophalen. Als een verandering van gedrag bij een consumptiepatroon daadwerkelijk wenselijk is, dan laten deskundigen dat liever lopen via de meetlat van de persoonlijke motivatie (hier). Dat impliceert een wezenlijk andere en succesvollere aanpak (dus 4 sporen) dan het moeiteloos verhogen van prijzen via de beperkte meetlat van prijselasticiteit. Opmerkingen bij beleidsmakers als “de prijsverhoging moet groot genoeg zijn om effect te hebben op aankoop” kan een onwenselijke tweedeling tot gevolg hebben.
Het nadeel van een suikertaks blijft een nu al te voorspellen eindeloze discussie en blokkadegedrag bij wat nu precies gezond is, wat ongezond is, het percentage zoet en wie in het normale leven en in de nieuwe producentenmarkt dat allemaal gaat bepalen, regelen en handhaven (hier).
Naast de prijs speelt ook de relatieve prijs van eten en de beschikbaarheid (item 3 in het plaatje) van (alternatieve} middelen een rol. Beïnvloedt via marketing (promotie/reclame) en de plaatsing van het product in winkels. Al sinds 2022 wordt er gesproken van een verbod op kindermarketing van ongezonde producten (hier), maar 4 jaar verder is het verbod er nog steeds niet (hier/hier/hier).
Mijn advies: wat moet er conform het 4-sporenbeleid concreet gebeuren?
|
· In plaats van een suikertaks beter een ‘gezondheidstaks’ op alle ongezonde voeding en dranken (te veel verzadigd vet, te zout (hier), te zoet, te veel dierlijke eiwitten en met in UPF te veel goedkope ingrediënten en additieven). Op 9 april 2026 presenteert het Voedingscentrum de vernieuwde Schijf van Vijf. Daarnaast is recent deel I van “Richtlijnen goede voeding: eiwitbronnen en voedingspatronen 2025” van de Gezondheidsraad verschenen (GR, 4 december 2025 + Kamerbrief). De scheiding gezond/ongezond wordt zo alvast beter gemarkeerd. · De gezondheidstaks wordt rechtstreeks bij de producent geïnd. Of de producent dit doorberekend aan de consument is aan hen. · De opbrengst van deze taks wordt gebruikt voor financiering van preventie en juist de curatieve gevolgkosten van hun ongezonde producten (zie RIVM, CBS, RVS en diverse kinderartsen). Dit heet kringloopfinanciering. Maak als Rijksoverheid deze route voor het publiek zichtbaar. · De opbrengst van de taks als ‘malus’ kan ook gebruikt worden als ‘bonus’ bij het als transitie verlagen van het verkoopaandeel (%) ongezond voedselaanbod in supermarkten, bij het opheffen van BTW op groente en fruit en/of het creëren van gezonde schoolmaaltijden (proefschrift, 2025 + hier). · Een suikertaks kan een gunstige invloed hebben op de aan te passen productsamenstelling, maar het verwachte effect op volksgezondheid en overgewicht is dubieus. · Maak het nieuwe principe: wie bewust ongezonde producten maakt of verkoopt, gaat betalen. · Een principe wat niet alleen van toepassing hoeft te zijn op in te nemen voedsel en/of drank (zie derde plaatje) · De discussie moet gaan over de epidemie ‘obesitas” en de persoonlijke en maatschappelijke consequenties. Eindeloze discussies over alleen een suikertaks en wat er precies wel/niet onder valt, leiden alleen maar af van het hoofdprobleem. · Erken dat preventieve interventies op populatieniveau onvoldoende zijn geweest om de opmars van overgewicht en de epidemie te vertragen · Stop met lobbyen, maar grijp in. De nieuwe norm: gebruik gezond voedsel/drinken; niet vullen maar voeden. |
Tot slot
Terug naar de aanleiding dit stuk te schrijven. Ver voor de start van mijn studie geneeskunde herinner ik mij twee uitspraken van mijn inmiddels al lang overleden ouders. Allereerst “een kind wordt niet zoet geboren, maar zoet gemaakt” en bij de melding aan hen bij het hebben van dorst de uitspraak “dáár is de kraan”…
Bij het hier geschetste probleem zijn veel actoren betrokken. Wie in welk percentage bijdraagt aan de epidemische situatie waarin NL is beland, doe ik noch onderzoek noch een uitspraak. Maar de in deze blog genoemde actoren zijn wel allen aan zet (boek, 2025).
Met ook inzet van de actor burger c.q. ouder, al dan niet met externe steun, die nog steeds invloed uit kan oefenen op het wel/niet inkopen van gezonde(re) voedingsmiddelen.
NB:
Plaatje 1: (onder blogtitel) afkomstig van Pixabay
Plaatje 2: van de NOS
Plaatje 3: eigen docentmateriaal
Eerdere blogs over preventie, stress, voeding, overgewicht en toekomst
07.02.2018: Wie gaat uitvoering van het Nationaal Preventieakkoord betalen? (invoeren BOP)
06.06.2018: De rol van de huisarts bij gecombineerde leefstijlinterventie (GLI per 2019)
21.10.2018: Werken aan de agenda van de vooruitgang (zorgstelsel, burgerparticipatie, preventie)
26.11.2018: Nationaal Preventieakkoord: na bijstelling ambities versneld invoeren (urgentie)
09.07.2020: Preventie: een moeizame tocht van wieg tot graf (school, werk, thuis, ook sociaal)
16.07.2020: Druk op zorggroepen opgevoerd vaker het GLI-programma te organiseren (NZa)
07.09.2020: Voor beter aanbod gezonde kindervoeding is daadkracht nodig (Unicef-onderzoek)
30.10.2020: Introduceer Nutri-Score met een belasting op ongezonde producten (de BOP als beleid)
10.04.2021: Aanpak preventie: benut het hele actieplan (multicausaal, integraal, vele wetten)
14.07.2021: Zet bij preventiemaatregelen leefomgeving op eerste plaats (belang stikstof, klimaat)
17.08.2021: Preventiebeleid cardiometabole ziekten vraagt nieuwe invulling (GLI, bredere opzet, €€)
21.12.2021: Verkleinen gezondheidsverschillen: kabinet Rutte IV aan zet (volgens coalitieakkoord)
07.03.2022: Passende preventieve zorg en maatschappelijke waarden: inhoud (1) (gezant)
09.03.2022: Passende preventieve zorg en maatschappelijke waarden: bekostiging (2) (BOP)
22.03.2022: Obesitas: leefstijlaanpak, GLI+(?), operatie óf gewoon scherpere wetgeving?
12.04.2022: Staatssecretaris: preventie “een tandje bijschakelen”, wat betekent dat? (kabinet!)
26.07.2022: Bij financiering en uitvoering preventie ontbreekt focus (streefwaarde, netwerk, budget)
23.08.2022: Méér armoede schaadt gezondheid en levenskwaliteit (actie bij inflatie/energiecrisis)
24.11.2022: Moedig statement KNMG-voorzitter over preventie (IZA: meer sociale determinanten)
09.03.2023: Voorkómen ziekten betekent beleid richting meer bestaanszekerheid burger (1)
13.03.2023: Voorkómen ziekten betekent beleid richting meer bestaanszekerheid burger (2)
20.04.2023: Zorg voor publieke gezondheid hoort thuis bij alle departementen (Wpg/GGD)
18.07.2023: Aanpak obesitasepidemie: een puzzel te leggen (5 maatr.: indiv. + context + overheid)
25.09.2023: Wanneer leefomgeving gezondheid bedreigt, moet overheid optreden (ZSS/PFAS)
03.10.2023: Minister zegt dat bij bedreigen volksgezondheid die partij meebetaalt aan kosten
09.11.2023: Informatie Schijf van Vijf blijft nuttiger dan hernieuwde Nutri-Score (tbv gezondheid)
25.01.2024: Vanwege teleurstellende resultaten tijd voor ander preventiebeleid (RIVMevaluatie)
03.06.2024: “De zorg voor morgen begint vandaag” (motto VTV-2024 i.c.m. regeerakkoord/preventie)
05.11.2024: Fietsen is gezond, vooral op een gewone fiets (37% fietsslachtoffers rijdt een e-bike)
25.11.2024: Overheid, ga (nu eens) aan de slag met thema gezondheid/overgewicht! (Voeding)
02.12.2024: Kiezen voor gezonde toekomst (VTV-2024) 5W1H (RIVM-rapport/preventiebeleid
03.01.2025: Gezonder voedselaanbod vraagt om acties bij meerdere ministeries (4 lijnen/HiAP)
10.03.2025: De waarde én prijs van (on)zuiver drinkwater (KRW/zuiveringskosten + kraanwater)
22.04.2025: Reactie op RVS-rapport: Iedereen bijna ziek (keerzijden screening, testen, BVO + nieuwe wet)
28.04.2025: Zoektocht naar (weer) een preventiestrategie duurt voort (AZWA/kabinet/5 ingrediënten)
13.10.2025: Tweede Kamerverkiezingen: preventie (2)
24.11.2025: De noodzaak van beleidswijziging bij aanpak ongezonde producten (kosten/baat)
23.12.2025: Armoede tussen meten en meemaken (CBS (2024) 551.000 mensen arm (=3,1% bevolking)
19.01.2026: Kiezen of niet kiezen: de prijs van alcohol (minder alcohol, minder kanker keuze beleid)