Vorige week publiceerde het CBS nieuwe cijfers over armoede in NL in 2024. Dit keer werd gebruik gemaakt van een andere meting (Correspondent, 31 oktober 2024), ontwikkeld door CBS, Nibud en SCP. De uitkomst was dat van de gehele bevolking 551.000 (3,1%) mensen arm zijn en 1,1 miljoen mensen (6,4%) bijna arm is. Wordt gekeken naar kinderen (< 18 jaar) dan zijn 93.000 (2,8%) van hen arm en leven 245.000 (7,5%) van hen in een bijna arme gezinssituatie.
De huidige hoofdeconoom van het CBS meldt voor 2024 dat deze nieuwe meetmethode (hier/hier) niet van invloed is geweest op de hogere armoedecijfers. Zijn citaat: “Maar we hebben ook gekeken hoe het was ontwikkeld als je met de oude definitie had gereageerd. Dan had je een heel vergelijkbare daling gezien. Het belangrijkste wat we hebben gedaan, is dat we van vijf verschillende er nu één zijn gaan gebruiken (einde citaat). “
Het woord ‘daling’ in dit citaat is van toepassing op de periode 2018 tót 2024 vanwege het vaker hebben van een (betaalde) baan. De wegvallende energietoeslag zou de oorzaak zijn van de ‘stijging’ nu in 2024 (hier).
Kritiek op het onderzoek is er ook: niet alle groepen en niet alle kostenposten zijn meegeteld (hier).
Deze blog gaat met name over beschreven consequenties van armoede voor zorg en welzijn en de aanpak. Maar eerst nog aandacht voor het recente rapport “Leven in Armoede 2025”.
De nieuwe meetmethode (CBS, Nibud, SCP)
|
Het meten van armoede Iemand is arm als in het huishouden, nadat de woonlasten, energiekosten, zorgverzekering en eigen risico betaald zijn, te weinig inkomen en te weinig financieel bezit overblijven voor de andere basisbehoeften, zoals eten, kleren en sociale activiteiten. Financieel bezit is spaargeld en ander direct te besteden bezit. Een eigen huis telt niet mee. De armoedegrens is het minimumbedrag dat een huishouden nodig heeft om normaal te kunnen leven. Dat bedrag hangt af van het aantal volwassenen en kinderen in het huishouden en van de leeftijd van deze kinderen. In 2024 was dit voor iemand die alleen woont 1 600 euro per maand, bij een paar 2 145 euro. Met twee kinderen tot 13 jaar was de grens voor een paar 2 625 euro en voor een éénoudergezin 2 215 euro. Bij twee kinderen van 13 tot 18 jaar waren de grenzen 3 000 euro voor een paar en 2 605 euro voor een éénoudergezin. |
De uitkomst van deze meetmethode (samenvatting). In onderstaand kader en grafieken de uitkomst van de meting.
Leven in armoede (CBS-1, 17 december 2025 en CBS-2, 17 december 2025 + rapport)
|
· In 2024 waren 551 duizend mensen arm. Dat is 3,1 procent van de bevolking en meer dan in 2023, toen 2,7 procent arm was. Vijf jaar op rij daalde de armoede in Nederland, om daarna toe te nemen. Het aandeel arme kinderen bleef met 2,8 procent wel hetzelfde als in 2023. · Naast 551 duizend armen zijn 1,1 miljoen mensen bijna-arm: het inkomen van hun huishouden lag tot 25 procent boven de armoedegrens en het spaargeld en ander bezit onder de armoedegrens. Dat is 6,4 procent van de bevolking. · Een kwart van de mensen die arm of bijna-arm zijn, woont in een huishouden met problematische schulden. Dit zijn onder andere schulden bij de Belastingdienst, betalingsachterstanden geregistreerd bij het BKR en betalingsachterstanden bij de zorgpremie of verkeersboetes. Van de armen heeft 30 procent problematische schulden, van de bijna-armen 22 procent. In de rest van de bevolking is dat 9 procent. · De meeste (bijna-)armen hebben onvoldoende geld voor een onverwachte noodzakelijke uitgave van 1500 euro of meer. · Van de mensen die onder of net boven de armoedegrens leven, zegt 40 procent dat hun gezondheid niet goed is. Bij mensen in huishoudens met meer geld is dat 21 procent. Mensen met weinig geld hebben ook vaker een langdurige beperking. · Van de mensen in een huishouden met weinig geld zegt 45 procent dat ze een beperking door hun gezondheid ervaren. Onder degenen die meer te besteden hebben is dat 28 procent. · Mannen in arme of bijna-arme huishoudens hebben een gemiddelde levensverwachting van 72 jaar, tegen 81 jaar voor mannen die meer te besteden hebben. Voor vrouwen is dat 77 jaar en 84 jaar. · De levensverwachting in goede gezondheid bij geboorte is voor mannen die niet arm en ook niet bijna-arm zijn, gemiddeld 21 jaar hoger dan voor mannen met weinig geld. Voor vrouwen is dat verschil bijna 22 jaar. |
In één beeld: 3 van de 5 plaatjes van de CBS-meting…
Armoede
Armoede leidt tot financiële beperking, is een van de oorzaken van gezondheidsverschillen en leidt tot een lagere levensverwachting. Een belangrijk aspect daarbij is het verlies van controle op de eigen situatie, bewezen kansenongelijkheid en verlies van waardigheid, zowel persoonlijk als maatschappelijk.
Wat gezondheid betreft, oud nieuws (hier/hier), maar toch (hier), arme mensen gaan gemiddeld 8 jaar eerder dood (mortaliteit) en leven bijna 25 jaar langer met een minder goede gezondheid (morbiditeit).
Een van de correlaties met armoede is psychische problematiek, bijvoorbeeld de problematiek met ‘de verwarde mens’ (blog/hier). Zeker bij achterblijvende hulpverlening (Trimbos, 16 december 2025). Ook is er een correlatie met het sociale domein, denk aan dak- en thuisloosheid (hier/blog). Armoede kan leiden tot dakloosheid, dakloosheid kan leiden tot verergering van de armoede en maatschappelijke teloorgang (NRC, 19 december 2025). Of mensen worden in de huidige tijd dakloos, zonder dat er met hen iets aan de hand is (NRC, 14 november 2025).
Kortom, armoede kan voor burgers leiden tot stress, slechtere gezondheid, beperkte onderwijskansen en minder mogelijkheden om volwaardig mee te doen in de samenleving. Zie ook de nu lopende documentaire serie op TV “Opgroeien met tegenwind” (BNNVARA, december 2025).
Hulp aan mensen in (bijna) armoede is uiteraard welkom en zal, net als bij elk mens, een persoonsgericht, integraal (werk, huisvesting-leefstijl-zorg, zingeving, relaties) en een hulpvraag sturend (‘wat heb je nodig?’) karakter moeten hebben. Dat geldt ook voor inzet van voorwaardelijke financiële hulp (NRC, 1 september 2025 + hier + hier), waarbij gebrek aan geld om basisbehoeften te betalen de rode draad is. En ook bij het CBS-onderzoek het criterium is om iemand arm te noemen.
Armoedebeleid overheid
Er worden wel degelijk als overheid pogingen ondernomen om alle inkomens boven de armoedegrens te tillen. Al moet ook worden gezegd dat sociale zekerheid altijd in de top 3 van lijstjes staat om te korten als het frame van ‘geldtekort’ wordt geuit.
Zie de pogingen (2019 – heden) …
De snelste route om armoede te bestrijden is het einddoel, een armoedeverbod, op te nemen in wetgeving, inclusief het beschrijven van de SMART-route dit te bereiken (zie ook NRC, 18 oktober 2024).
Dat het beleidsmatig anders loopt is inmiddels bekend. Voor multi-probleemgezinnen dreigt de entry-exit-paradox (hier): Jij hebt problemen waardoor je recht op iets hebt, maar omdat je andere problemen hebt, word je dat recht ontzegd.
De schuldenindustrie is ontspoord en “floreert” al jaren met de schuldenaar als slachtoffer (hier/hier/hier/hier/hier/hier/hier).
Er was recent een politieke partij met juist bestaanszekerheid en rechtsstatigheid als speerpunten, inmiddels is bekend hoe het daarmee is afgelopen (hier).
Een andere politieke partij voerde tijdens de verkiezingen de leus “Rust in de portemonnee”, maar de doelgroep aldaar betrof niet de armste groep waar deze blog over gaat.
Tegenover ‘armen’ met hun versnipperde inkomensbestanddelen in het land staan de ‘zeer rijken’ (hier/hier/hier). Een kwart van het totale vermogen in Nederland is in handen van 1 procent van de huishoudens (hier). Maar deze groep van “rijken zijn in de wereld van het vrije verkeer niet te pakken”, constateert deze journalist (hier/hier + hier).
Decentralisatie leidt tot postcodebeleid
Met decentralisatie met onvoldoende landelijk budget en/of onduidelijke spelregels wordt willekeurig postcodezorg in de hand gewerkt. Of het decentrale organisatieniveau nu de provincie of de gemeente (hier) betreft, of recenter de in IZA/AZWA de aangeprezen “regio”, het stimuleert voor getroffen burgers een ongelijke oplossing.
Gewenst beleid om armoede tegen te gaan geschiedt daarentegen vanuit gelijke waarden voor iedereen en is gebaseerd op een uniform rechtvaardigheidsprincipe. Ongeacht het schaalniveau van uitvoering.
Zonder deze uitgangspunten, is qua beleid dit plaatje van bijna 3 jaar geleden (NOS, 24 december 2022) het mogelijke lokale voorland…
Directe hulp: bv. voedselbanken
Anderzijds, als centraal landelijk interventies bij armoedebeleid achterblijven, dan is het geven van directe hulp niet de slechtste oplossing. Denk aan energietoeslag voor armen (hier), het organiseren van schoolontbijt (hier), het toewijzen van een buddy (hier) of het regelen van mondzorg (hier). En ja, daar hoort ook direct financiële hulp bij (blog/hier).
Een eerder privaat initiatief (2002) leidt nu 23 jaar later tot 180 lokale voedselbanken (hier). Voor een groot deel van voedsel voorzien via 10 regionale distributiecentra. In 2024 ontvingen 144.750 mensen deze hulp via steun van 14.000 vrijwilligers, donateurs en ambassadeurs, bedrijven, instellingen, gemeenten en particulieren.
Bijdrage Tim ‘S Jongers
Tim ‘S Jongers is politicoloog, bestuurskundige en publicist. Ook is hij auteur van de boeken ‘Beledigende Broccoli’ en ‘Armoede uitgelegd aan mensen met geld.’ Hij beschrijft verder zichzelf niet als ervaringsdeskundige van armoede, maar als iemand met ervaringskennis. In onderstaand kaders citaten uit zijn vele interviews over armoedebeleid in Nederland.
Tim ’S Jongers: bron + bron + bron + bron + bron + bron + bron + bron + bron + bron + bron + bron + bron + bron
|
“Mijn punt is ook niet dat we het slecht doen, mijn punt is: kunnen we het nog beter doen? We moeten veel meer luisteren naar mensen die met armoede te maken hebben. Maar ook veel meer overzicht bieden. In bepaalde gemeenten kan je twintig regelingen aanspreken. Het is heel mooi dat we die regelingen hebben. Maar je moet bijna een boekhoudkundig wonder zijn om daaruit te kunnen komen.” ——————————————————————————————————————– “Maar als je dan kijkt wat men (AM: in de CBS-meetmethode) berekent voor iemand als ik, 44 jaar en alleenstaand, dan zou ik voor 2,80 euro elke dag een gezonde warme maaltijd in elkaar moeten boksen. Als u straks een koffie gaat drinken, bent u 3,50 euro kwijt. ——————————————————————————————————————– Daarnaast wil ‘S Jongers het sentiment dat mensen over arme mensen met huisdieren uit de wereld helpen. “Een huisdier kan gezond gedrag bevorderen, zoals wandelen. Dat huisdier kan ervoor zorgen dat je je minder eenzaam voelt, wat de samenleving ook veel geld kost.” ——————————————————————————————————————— “Als ik lezingen geef over mijn boek Armoede uitgelegd aan mensen met geld kun je er een kratje bier op verwedden: bij maximaal drie vragen uit de zaal is er minstens een iemand die het ter sprake brengt. Je weet wel, dat utopische idee van een onvoorwaardelijk bedrag dat iedere inwoner van een land krijgt boven op het eigen inkomen. Gratis geld voor iedereen dus. Maar het basisinkomen is in ontwikkelde landen niet het magische touw om mensen uit het armoedemoeras te trekken. Dat blijkt onder andere uit een meta-analyse van onderzoeken naar het basisinkomen. In theorie klinkt het logisch: armoede bestrijden door geld te geven aan mensen die daaraan gebrek hebben. Daar zit echter een denkfout in, want dan ga je ervan uit dat armoede in Nederland hetzelfde is als geldgebrek. Zit je diep in dat Nederlandse armoedemoeras, dan is de armoede vaak een van de 99 problemen: slechte mentale en fysieke gezondheid (ziek maakt arm en arm maakt ziek), psychische problemen, slechte woonsituatie, diepe schulden of – meestal – een beetje van alles tegelijkertijd.” ———————————————————————————————————————- “Ik zie dat mechanisme ook in de armoedebestrijding: heel veel verschillende regelingen en initiatieven die de symptomen bestrijden, maar nauwelijks beleidsmakers die de complexiteit en het gevoel van mensen in armoede doorgronden. Alles begint bij erkenning. En dan is één loket om een leven weer op de rit te krijgen veel effectiever dan tien verschillende loketten om tien verschillende symptomen te bestrijden.” ———————————————————————————————————————- “In Groningen is een buddysysteem opgezet, waarbij mensen die hulp nodig hebben een buddy krijgen: een-op-een aandacht waarbij de vraag centraal staat waar je dus zelf nog naar toe wil met je leven. Het mooie is: de wethouder zelf en de directeur sociale zaken van de gemeente zijn ook zo’n buddy geworden. De vraag bij Kansrijk Groningen is de vraag die ook mensen mét geld elkaar regelmatig stellen: wat wil jij met je leven? Deze simpele vraag staat haaks op de vraag die veel gebruikelijker is in projecten die armoede moeten bestrijden, namelijk: waar hebt u recht op?” ———————————————————————————————————————- ———————————————————————————————————————- “Aan de onderkant van de samenleving is het rechtsstatelijk verval al lang aan de gang. Dan gaat het om het verval van de sociale grondrechten in de vorm van armoede en bestaansonzekerheid.” ———————————————————————————————————————- “Dit zijn de vijf misverstanden over armoede waar we zo snel mogelijk vanaf moeten Misverstand 1: Het valt toch wel mee met die armoedecijfers in Nederland? Misverstand 2: In andere landen is het allemaal veel erger Misverstand 3: We hoeven niet nóg meer aan armoedebestrijding te doen, want we doen al heel veel Misverstand 4: Wie hard werkt, komt er wel Misverstand 5: Arme mensen maken irrationele keuzes” ———————————————————————————————————————- “Armoede begint dan wel met een tekort aan geld, zelden blijft het daarbij. Wie arm is, heeft minder toegang tot goede huisvesting en een gezonde en veilige leefomgeving. En het lijkt me niet moeilijk in te beelden dat wanneer mensen lange tijd niet kunnen voorzien in hun basisbehoeften, onmenselijke stress, spanningen in het gezin, leerachterstanden en een verminderende gezondheid de perverse gevolgen zijn. De armoede steekt dan dieper en dieper tot het alle aspecten van je bestaan aantast.” ———————————————————————————————————————- “Jullie hebben het over armoede. Lekker veilig. Nee, het moet over ongelijkheid gaan.” ———————————————————————————————————————- “Wat doet het met je gevoel als je voor elke toeslag, bij tig hulpverleners en aan ontelbare instanties moet bewijzen of je wel voldoende arm bent?” ——————————————————————————————————————— “Volg je al dat advies niet, dan ben je blijkbaar een ‘slechte’ arme. Mensen die dergelijke uitspraken doen, zeggen vooral: ‘Ik was nog nooit arm. Maar áls ik ooit in de armoede beland, word ik een véél betere arme dan jij.’ Dat wil ik nog weleens zien. In de duisternis stelt een mens zich andere vragen dan voor het laptoplicht.” ———————————————————————————————————————- “Armoedeporno, dat zijn die programma’s op tv waarin mensen een maandje in armoede gaan leven en dan denken dat ze weten wat het is. Terwijl: de radeloosheid, die krijg je zo echt niet mee. Armoede is geen amusement. Als je diep in armoede leeft heb je een gigantisch probleem in dit land. Armoede is kut. Wat zegt het over ons dat we daar zo graag naar kijken?” ———————————————————————————————————————- “Mensen met geld maken deel uit van de outsourcingklasse. Die bellen een adviseur als ze een probleem hebben en denken dat dat ook werkt voor mensen in armoede. Dus hebben we het probleem in stukjes opgeknipt: beweegarmoede, energiearmoede, voedselarmoede, leefstijlarmoede, digitale armoede, zwemarmoede. En overal krijg je een coach voor die dat even voor je op gaat knappen.” ———————————————————————————————————————- “Dan gaan ze in Den Haag op wijksafari in de Transvaalbuurt om te zien hoe de armen leven. Hoe haal je het in je hoofd?” ———————————————————————————————————————- “Gelukkig zijn er ook hoopgevende initiatieven en organisaties die het goede voorbeeld geven, die de toegevoegde waarde van ervaringskennis begrijpen én duidelijk laten zien.” |
Tot slot
Het was hoogleraar Johan Mackenbach die al in 1994 met “Ongezonde verschillen” de samenhang van sociale ongelijkheid met ziekte en dood kon toelichten (blog).
Armoede, gekwantificeerd bij de laatste CBS-meting, draagt in hoge mate bij aan deze gezondheidsverschillen. Voor het laatste nieuws over dak- en thuisloosheid, zie de resultaten van de derde ETHOS-telling (hier) en luister naar het recente interview met deze bekende huis- en straatarts (Buitenhof, 21 december 2025).
Negentwintig jaar na Johan Mackenbach meldt een hoogleraar dat de rijkste Nederlanders maar liefst 25 jaar langer leven in goede gezondheid dan de armste Nederlanders (Volkskrant, 26 mei 2023). Citaat: “Maar allereerst is het belangrijk om te constateren dat de discussie over de gezondheidsverschillen al sinds de jaren tachtig aan de gang is. Sindsdien nemen ze ook toe. We zitten in een cyclus van constateren dat de verschillen er zijn, enige mate van maatschappelijke verontwaardiging, en de stellige belofte dat we er iets aan gaan doen. Vervolgens gebeurt er te weinig, en dan beginnen we een paar jaar later weer van voor af aan(einde citaat).”
Kort ervoor was er al de oproep vanuit het brede zorgveld richting een kabinet met 4 oplossingsrichtingen. Verzoeken die ook nu aan de vooravond van de huidige kabinetsformatie nog niets aan actualiteit (2025) hebben ingeboet (KNMG e.a., 16 februari 2023).
Of recenter, deze oproep met 6 adviezen via een brief aan de informateur (brief, 11 december 2025). Citaat: “Wat nodig is, is de politieke moed om armoede te doorbreken. Met voldoende middelen: voor nu én de lange termijn. Met beleid dat uitgaat van vertrouwen, waardigheid en menselijkheid. Wij nodigen u uit om deze formatie met ons in gesprek te gaan. Niet om te praten over mensen in armoede, maar met hen en de organisaties die hen dagelijks bijstaan (einde citaat).”
Gezien de tekstinhoud en het tijdstip van deze laatste oproep, nu gekoppeld aan de datum van deze blog, vormen de gegeven 6 adviezen, overigens onbedoeld, mogelijk toch een relevante en impliciet geuite Kerstboodschap: “Achter elke statistiek schuilt een mens die probeert het hoofd boven water te houden.”
NB:
-plaatje 1 (onder de titel) is een combinatie van de aankondiging en uitkomst nieuwe meting
-plaatje 2 komt van de meest recente meting over armoede (3,1% ofwel 551.000 mensen)
-plaatje 3 komt van de NOS-nieuwsdienst (2022)
Dit is voor 2025 mijn laatste bijdrage. Ik wens u als lezer, en al uw dierbaren, fijne feestdagen en voor 2026 een zo gezond mogelijk en voorspoedig jaar.
Blogs over verkleinen van gezondheidsverschillen
09.01.2018: Relatie opleidingsniveau en levensverwachting ongezond innig (risico lage SES)
28.05.2018: Schuldenproblematiek raakt ook het medisch domein (geen perspectief)
21.10.2018: Werken aan de agenda van de vooruitgang (zorgstelsel, burgerparticipatie, preventie)
10.11.2018: Alleen met interventies zijn problemen in achterstandswijken oplosbaar
26.11.2018: Nationaal Preventieakkoord: na bijstelling ambities versneld invoeren (urgentie)
19.08.2019: Armoede, een weg te werken schandvlek (een voedingsbodem voor slecht ouderschap enz.)
23.08.2019: Dakloos (30.000!)
07.09.2020: Voor beter aanbod gezonde kindervoeding is daadkracht nodig (Unicef-onderzoek)
10.04.2021: Aanpak preventie: benut het hele actieplan (multicausaal, integraal, vele wetten)
14.07.2021: Zet bij preventiemaatregelen leefomgeving op eerste plaats (belang stikstof, klimaat)
21.12.2021: Verkleinen gezondheidsverschillen: kabinet Rutte IV aan zet (volgens coalitieakkoord)
07.03.2022: Passende preventieve zorg en maatschappelijke waarden: inhoud (1) (gezant)
09.03.2022: Passende preventieve zorg en maatschappelijke waarden: bekostiging (2) (BOP)
17.03.2022: Reflectie op speerpunten zorgkoers kabinet Rutte IV (3) (preventie = speerpunt 11)
26.07.2022: Bij financiering en uitvoering preventie ontbreekt focus (streefwaarde, netwerk, budget)
23.08.2022: Méér armoede schaadt gezondheid en levenskwaliteit (actie bij inflatie/energiecrisis)
24.11.2022: Moedig statement KNMG-voorzitter over preventie (IZA: meer sociale determinanten)
09.03.2023: Voorkómen ziekten betekent beleid richting meer bestaanszekerheid burger (1)
13.03.2023: Voorkómen ziekten betekent beleid richting meer bestaanszekerheid burger (2)
20.04.2023: Zorg voor publieke gezondheid hoort thuis bij alle departementen (Wpg/GGD)
09.11.2023: Informatie Schijf van Vijf blijft nuttiger dan hernieuwde Nutri-Score (tbv gezondheid)
25.01.2024: Vanwege teleurstellende resultaten tijd voor ander preventiebeleid (RIVMevaluatie)
03.06.2024: “De zorg voor morgen begint vandaag” (motto VTV-2024 i.c.m. regeerakkoord/preventie)
02.12.2024: Kiezen voor gezonde toekomst (VTV-2024) 5W1H (RIVM-rapport/preventiebeleid)
03.01.2025: Gezonder voedselaanbod vraagt om acties bij meerdere ministeries (4 lijnen/HiAP)
28.04.2025: Zoektocht naar (weer) een preventiestrategie duurt voort (AZWA/kabinet/5 ingrediënten)
13.10.2025: Tweede Kamerverkiezingen: preventie (2)