Burgers die zorg nodig hebben kunnen een beroep doen op professionele zorg en niet-professionele zorg. Niet professionele zorg wordt ook wel mantelzorg genoemd, te splitsen in enerzijds familiezorg en anderzijds vrijwilligerszorg. Voor al deze zorgtypen is beleid nodig, overal spelen tekorten (manvrouwkracht) een rol.
Bij een tekort aan professionele zorgverleners spreekt men van een arbeidsmarkttekort. Bij mantelzorg wordt gesproken van een afnemende mantelzorgratio. In 1950 stonden er nog 62 (potentiële) mantelzorgers tegenover één 85-plusser. In 2024 is deze ‘mantelzorgratio’ nog maar 14. Vooruitkijkend blijft dit getal in 2050 als afnemende ratio steken op vijf mantelzorgers tegenover één 85-plusser (hier). Deze ontwikkeling wordt gedreven door vooral de toename in het aantal 85-plussers.
In deze blog een overzicht over de stand van zaken (hier). Zonder (poging tot een) probleemanalyse geen oplossing.
“Mantelzorg” (hier)
Er zijn heel goede initiatieven van mantelzorg die helpen om zorg te geven waar dat nodig is. Bijvoorbeeld wijkgerichte ouderenzorg door zorgzame buurten. Met een aanpak die zich richt op het verbeteren van de levenskwaliteit door zorg dichterbij huis te brengen. Met centrale uitgangspunten zoals zorgen voor elkaar in een buurt, zeggenschap van ouderen, gemeenschapsbetrokkenheid, vrijwilligers en de introductie van buurthuiskamers (ontmoetingsruimten). Ook zijn er zorgzame gemeenschappen die worden gevormd door actieve burgers die op eigen initiatief activiteiten ontplooien op het gebied van welzijn, zorg en (gemeenschappelijk) wonen.
Dit beleidsmatig stimuleren is dit terug te lezen in Kamerbrieven, in zorgakkoorden en op diverse websites (hier + hier + hier + hier + hier + hier + hier + hier).
“Arbeidsmarkttekort”
De zorgsector en overheid proberen op vele manieren het arbeidsmarkttekort in de zorg tegen te gaan (zie hierboven het plaatje onder de blogtitel + gewenste hervormingen).
Over omvang en oorzaken van het personeelstekort, inclusief te nemen maatregelen, is inmiddels veel geschreven. In deze blog een overzicht van 7 gegeven analyses en adviezen.
1.HR-bureau Compagnon en Intelligence Group (rapport Arbeidsmarkt in cijfers 2025, 4 maart 2025)
|
Citaat: “Terwijl de vraag naar zorg hoog blijft, krimpt het aantal beschikbare professionals al enkele jaren. Dit is geen tijdelijke krapte, maar een structureel probleem dat al decennia speelt en nu wordt versterkt door vergrijzing. Als we kijken naar het aantal professionals in de zorgsector tussen 2022 en 2024, dan zijn er twee opvallende trends waar te nemen. De eerste is een sterke daling van het aantal junioren, van zo’n 60.000 naar minder dan 40.000. De verminderde instroom van jonge zorgprofessionals valt mogelijk te wijten aan het feit dat zij andere sectoren prefereren boven de zorg. De tweede trend is een sterke toename van het aantal werklozen, van 8.800 naar 15.000, die wel aan de slag zouden willen gaan in de zorg. Dit is wellicht een gevolg van de mensen wiens contract niet is verlengd, of die slachtoffer zijn geworden van een reorganisatie. Al met al dragen deze factoren samen bij aan een afname van 13.000 zorgprofessionals (of 2,5%) in de afgelopen twee jaar. Met de algehele vergrijzing van de samenleving is dit een zorgwekkende ontwikkeling.” |
Dit is het vijfde Zorgrapport, gebaseerd op de tweejaarlijkse inventarisatie van dit HR-bureau (Skipr, 4 maart 2025). Het brengt vooral de arbeidsmarktbeleving van zorgprofessionals in beeld. Welnu, de zorgprofessional anno 2025 kijkt anders naar werk dan voorheen. Salaris en secundaire arbeidsvoorwaarden zijn, zo stelt het rapport, van groter belang dan ooit tevoren, en werksfeer is niet langer onbetwist de belangrijkste aantrekkingsfactor. De uitdaging wordt om de schaarse krachten die er zijn aan zich te binden, maar al helemaal om deze ook te behouden (hier).
In mijn laatste blog schreef ik dit: “Mijn oplossingsrichtingen: veilig werken en met goede werkrelaties waardevol mogen werken in een zorgnetwerk, zonder top-down bemoeienis bij uitoefening van dat professionele werk. Daarnaast mogen werken aan je eigen competenties. Verder zal de salarisachterstand van 6% ten opzichte van het bedrijfsleven moeten worden weggewerkt. Onder andere met als reden om op de schaarse woningmarkt een gelijke kans te hebben (einde citaat).”
2.Arbeidsmarktscenario’s Zorg en Welzijn NL (ABF Research/RegioPlus, 8 april 2025)
|
Citaat: “De verwachting is dat de arbeidsmarkttekorten in de sector zorg en welzijn de komende jaren hard zullen toenemen. In de referentieraming van het Prognosemodel Zorg en Welzijn 2024 is de verwachting dat er in Nederland eind 2034 288.600 personen (ofwel 15,1% van de totale arbeidsvraag) te weinig zijn in de sector. Dit is fors meer dan het geraamde tekort van 59.800 personen in 2024. In de referentieraming groeit het aantal werkenden in de sector zorg en welzijn harder dan de beroepsbevolking, dit heeft als consequentie dat er minder mensen beschikbaar zijn in andere sectoren. In Nederland stijgt het aandeel van de totale werkende beroepsbevolking dat in de sector zorg en welzijn werkt van 15,1% in 2024 naar 16,2% in 2034.” |
Verontrustend is dat de arbeidsvraag in alle scenario’s harder oploopt dan het aantal werknemers. Wanneer het aandeel van de beroepsbevolking dat in zorg en welzijn werkt na 2024 constant zou blijven, toch een overheidsstandpunt, wordt het verschil tussen de arbeidsvraag en het aantal werknemers groter. Met dergelijke tekorten zal een aanzienlijk deel van de zorgvraag niet geleverd kunnen worden. Vervolgens geeft het rapport per branche aan wat de consequenties zijn, bv. voor de huisartsenzorg (rapport, pg.4/5)…
Als generieke oplossingen bij het arbeidsmarkttekort worden in dit rapport genoemd het verhogen van de inzetbaarheid van werknemers, het verlagen van het ziekteverzuim en het verhogen van de arbeidsproductiviteit door het verlagen van de administratieve last of het inzetten van nieuwe technologieën.
Het terugdringen van verzuim geeft de VVT-sector meer armslag (beschikbaarheid + financieel), zo blijkt uit een rapport van Intrakoop (Intrakoop, 27 juni 2025, pg.10)…
|
Citaat: “Van de totale loonsom sociale lasten en premies van €17 mld. Is naar schatting 1,6 mld. Toe te schrijven aan medewerkers die door ziekte improductief zijn. Omgerekend zou met ieder procentpunt dat de sector het verzuim weet te verlagen, de productiviteit met ongeveer €170 mln. toenemen. Hierbij zijn de lagere vervangingskosten (minder inzet collega’s, uitzendkrachten, PNIL) en de effecten op de kwaliteit van zorg nog niet meegerekend.” |
3.Recent rapport: Zorgsysteem jaagt personeel weg – niet zichtbare spelers ondermijnen de zorg (Marjet Veldhuis, persbericht 18 oktober 2025 + rapport)
|
Citaten: “Het personeelstekort in de zorg is geen op zichzelf staand fenomeen, maar het gevolg van het systeem zelf. Niet alleen het gebrek aan instroom, maar vooral ook de hoge uitstroom en het verzuim, gevoed door beleid en bureaucratie, zijn de kern van het probleem. Achter dit alles staan de niet zichtbare spelers binnen het zorgstelsel – ministeries, verzekeraars en toezichthouders – die formeel legitiem zijn, maar niet zichtbaar de uitkomst bepalen. Het ziekteverzuim in de zorg is 7,3%, ruim boven het landelijk gemiddelde (5,2%) – een kostenpost van €10,7 miljard per jaar. (Een kleine 10% van het totale budget). 18% van de afgestudeerden verlaat de zorg binnen twee jaar; in sommige sectoren loopt de uitstroom zelfs op tot 23%. De instroom in zorgopleidingen halveerde de afgelopen jaren, terwijl de uitval tijdens de studie hoog blijft (20–32%). |
De oplossing ligt volgens de auteur bij drie lijnen:
- Transparantie over de rol van de niet zichtbare spelers die de koers van het systeem bepalen.
- Minder bureaucratie en meer autonomie voor professionals.
- Structurele investeringen in waardering, zeggenschap en arbeidsvoorwaarden.
Voor de website zzp-erindezorg.nl (20 oktober 2025) beschrijft zij 6 mogelijkheden om zorgmiljarden te besparen zonder de werkvloer te raken. Want zo stelt zij, “de miljardenverspilling in de zorg zit niet in te weinig personeel, maar in de manier waarop het systeem zichzelf heeft georganiseerd. Daarmee is het personeelstekort in de zorg géén natuurverschijnsel, maar het gevolg van beleid, bureaucratie en belangenverstrengeling. “
Het rapport van 156 pagina’s geeft nu eens een andere insteek op personeelsinzet dan de rapporten van consultants. Daarom is het rapport een noodzakelijke toevoeging om tot een plan van aanpak te komen.
De bal wordt bij rapporten van consultants meestal gelegd op het bord van de zichtbare spelers, zoals werkgevers of “de sector”. Bij een personeelstekort moeten zij “leiderschap tonen”, zich bedienen van “betere recruitmentstrategieën”, zorgen dat “meer Zzp’ers (weer) in loondienst” komen etc. Maar het wordt tijd de bal eens bij die partijen neer te leggen die de spelregels bepalen, maar niet verantwoordelijk willen zijn voor de consequenties.
Het rapport geeft verder een fraai historisch overzicht van alle maatregelen die zijn geprobeerd om het personeelsbeleid in goede banen te leiden. Voor elke beleidsmaker een must dit rapport geheel te lezen!
4.Position papers t.b.v. rondetafelgesprek Arbeidsmarkt in de zorg (VWS, 10 maart 2025)
|
*Zorgorganisatie ETZ: *Sociaal Werk Nederland: *Amsterdam UMC: *FNV Zorg en Welzijn: *LHV: *Marcel Canoy (hoogleraar gezondheidseconomie en dementie VU): *ActiZ: *V&VN: *Paul de Beer (bijzonder hoogleraar arbeidsverhoudingen UvA): |
Het ministerie organiseerde dit jaar een rondetafelgesprek over de arbeidsmarkt in de zorg. Met 9 bijdragen vanuit vooral het zorgveld. Dit met de bedoeling om het tij van een fors oplopend arbeidsmarkttekort in zorg en welzijn te keren (Arbeidsmarktprognose 2034, 19 december 2024).
In dit item (4) eerst het woord aan een van de deelnemers, daarna de bijdrage van de huisartsvereniging.
Citaat Prof. dr. Paul de Beer (deelnemer rondetafelgesprek, slotalinea position paper)
|
Citaat: “Het binden van medewerkers in de zorg is in de eerste plaats een verantwoordelijkheid van de sector zelf. De inhoud van het werk, de autonomie en de werkdruk worden vooral bepaald door de organisatie en inrichting van de werkprocessen en daarvoor is het management van zorgorganisaties de eerstverantwoordelijke. Op langere termijn zal, in het licht van de stijgende zorgbehoefte, ook de inzet van technologie kunnen bijdragen aan het verminderen van de personeelsbehoefte. De overheid zou wel een rol kunnen spelen bij het verminderen van verantwoordingsverplichtingen voor zorgpersoneel. Daarnaast is het voor de langere termijn belangrijk dat het voor jongeren aantrekkelijk is om voor een zorgopleiding te kiezen. Behalve door de aantrekkelijkheid (en het imago) van het werk in de zorg te vergroten, zouden opleidingen voor de zorg goedkoper kunnen worden gemaakt.” |
Een bijdrage van Paul de Beer was nadien ook te lezen in de NRC (NRC, 31 mei 2025)…
|
Citaat: “Uit statistieken weten we dat veel zorgmedewerkers de sector ver voor hun pensioen verlaten. Er zijn wel degelijk voldoende mensen met een geschikt diploma om in de zorg te werken, alleen een groot deel van hen wil simpelweg niet meer in de zorg werken. Om de personeelstekorten in de zorg te verhelpen zou het veel effectiever zijn om de uitstroom, die nu schrikbarend hoog is, te verhelpen. Ik heb weleens uitgerekend dat als je de uitstroom tot 0 procent reduceert in de zorg, de personele problemen binnen een half jaar zijn opgelost.” Vraag NRC: Veel zorgpersoneel vertrekt uit de zorg vanwege de hoge werkdruk, die wordt veroorzaakt door de personeelstekorten. Hoe keer je dat om? „Het is moeilijk om die vicieuze cirkel te doorbreken. Maar zorginstellingen kunnen er wel iets aan doen, door de arbeidsvoorwaarden aantrekkelijker te maken. Je kunt werknemers ook de mogelijkheid geven om hun voorkeuren voor werktijden door te geven, zoals lange tijd vooral voor zzp’ers gold. Of je kunt zorgen dat er kinderopvang in de zorginstelling aanwezig is. Je hoort ook vaak dat zorgpersoneel een groot deel van de werktijd met administratieve taken bezig is. Wellicht kunnen het management of kunstmatige intelligentie die taken helpen verminderen.” |
De bijdrage van de huisartsenvereniging (LHV, 6 maart 2025) aan het rondetafelgesprek van maart 2025 zag er (onderstaand) zo uit. Dit komt overeen met hun oproep aan politieke partijen in het verkiezingsmanifest (blog)…
5.De transitie naar Passende Zorg (Jan Rotmans, hoogleraar transitiekunde en duurzaamheid 5 november 2024)
|
“Conclusie: dit zorgsysteem is niet volhoudbaar, het wordt te duur en onbeheersbaar. Er is minder en vooral andere zorg nodig. We maken nu mensen niet gezonder maar minder ziek. Er zijn ook scherpe keuzes nodig, niet alle zorg kan meer geleverd worden op elk moment. Een ander zorgstelsel is noodzakelijk, waarin gezondheid centraal staat, gericht op preventie en curatie en moderne, integrale ondersteuning. Vanuit andere waarden: vertrouwen, keuzevrijheid, tijd en ruimte. Van rendement naar rendemens, want de mens staat centraal. De zorg in de toekomst kan menselijker, eenvoudiger en goedkoper worden, ondersteund met de meest moderne innovaties zoals AI en robots. Tegelijkertijd bruist het van de vernieuwing in de zorg. Er zijn honderden experimenten op wijkniveau waar zorg & welzijn bij elkaar komen en ook op regionaal niveau zijn nieuwe vormen van samenwerking. Er zijn honderden vernieuwingsnetwerken in de zorg, die tezamen een krachtige onderstroom vormen van succesvolle initiatieven. Hoe versnellen we de zorgtransitie? Niet via akkoorden, coalities en de gestaalde kaders. Wat nodig is zijn doorbraakcoalities met partijen die willen & kunnen, die bereid zijn echt samen te werken aan doorbraken.” |
Zijn conclusie bij ZonMw in het kader van 25 jaar doelmatigheidsonderzoek (ZonMw, 18 november 2024): “De dubbele vergrijzing in Nederland plaatst de zorg voor een immense opgave, die zo groot is dat de zorg dit niet alleen kan oplossen, dit is een opgave voor de hele samenleving. Gezondheid zou dan ook een integraal onderdeel van ons leven moeten worden, op school, op het werk en thuis. Deze zorg en het huidige zorgsysteem is niet vol houdbaar, minder en andere zorg is nodig en met het gewone leven als basis. We maken nu mensen niet gezonder maar minder ziek.”
6.Beleidsimpact analyse afspraken HLO (Rapport, 30 april 2025 + blog, 11 juni 2025)
|
Citaten (pg.2/3): ”Om de groei van de arbeidsvraag en het arbeidsaanbod in evenwicht te brengen, zal de groei van de arbeidsvraag met 100.000 personen moeten worden verlaagd tot en met 2028 (minder meer). Deze verlaging vertaalt zich – onder verder gelijke omstandigheden – in een vermindering van het arbeidsmarkttekort met 100.000 personen. Het eerste transitiedoel is erop gericht om het arbeidsmarkttekort in de zorg aan te pakken. Op basis van het gemiddelde scenario uit het KPMG-rapport spreken we de ambitie uit om het arbeidsmarkttekort te verkleinen met 50.000 werknemers (ca. 30.000 fte). Met het uitspreken van deze ambitie zetten we met elkaar een stip op de horizon naar toekomstbestendige ouderenzorg en geven we aan dat we met de HLO-afspraken een belangrijke stap zetten om het transitiedoel bereiken. Dit doen we door in te zetten op kwaliteit van bestaan, opleiden, anders en slimmer werken met hulp van technologie, betere ondersteuning van mantelzorgers, het verminderen van administratieve lasten voor zorgverleners, intensivering van de samenwerking tussen zorg en welzijn en de aanpassingen in de Wlz bij zorg zonder verblijf en de toegang tot het verpleeghuis. We willen goede zorg voor kwetsbare mensen, maar met een niet evenredig met de vraag meegroeiend aantal zorgverleners, is het zaak om de beschikbaar zorgverleners zo veel mogelijk effectief in te zetten.” |
Daarnaast zijn er zorgen, als het HLO-akkoord uitgaat van 50.000 minder zorgmedewerkers, dat wordt verwacht dat een groot deel van de weggevallen zorg door mantelzorgers wordt overgenomen. Dit is gezien de dalende mantelzorgratio geen realistische verwachting. Het is niet voor niets dat de ledenraad van de vereniging van mantelzorgers heeft besloten dit zorgakkoord HLO niet te ondertekenen (Mantelzorg, 5 juni 2025).
Een nieuwe opnametoets voor langdurige zorg met een ‘flexibel’ karakter geeft burgers niet langer zekerheid over invulling van zorg. Citaat: “Met de nieuwe opnametoets is een plek in het verpleeghuis geen vanzelfsprekend recht meer, maar een afweging.” Wie deze afweging maakt, laat zich raden.
7.Advies Teun Toebes
Teun is verpleegkundige, internationaal zorgvernieuwer en humanitair activist (website).
Hij kreeg in Nederland bekendheid door 3,5 jaar op een gesloten afdeling van een verpleeghuis te gaan wonen en door het maken van de internationaal bekroonde film Human Forever (+ boek). Hij schrijft 10 maart 2025 op LinkedIn…
|
“Stop het denken in personeelstekorten! In de zorg worden veel dingen die we in ons dagelijkse leven vanzelfsprekend vinden, als professionele handelingen gezien. Daar is in onze huidige kijk dan weer een helpende, verzorgende, verpleegkundige of arts voor nodig met allemaal eigen verantwoordelijkheden en taken. Vervolgens komt in ieder rapport, advies of strategie het ’tekort aan personeel’ terug als een van de grootste boosdoeners in ons huidige zorgsysteem. Het antwoord? Het lijkt alsof we in onze cultuur méér altijd als dé oplossing zien. Maar alleen meer personeel gaat ons niet helpen, anders kijken naar mensen wél. Wij zien deze handelingen vaak als professioneel en zorg, maar is dit niet de meest normale blijk van medemenselijkheid? Als we een beroepsprofiel belangrijker vinden dan kijken naar wat iemand kan en wil, dan verliezen we niet alleen de mens, maar houden we hier ook niet zélf het probleem mee in stand? Laten we daarom alsjeblieft meer buiten onze eigen functies en grenzen denken. Dan is het personeelstekort geen excuus, maar juist een motivatie om anders naar zorg en samenleven te kijken.” |
In dit kader kan ook gekeken worden naar alle beleidsmakers in brede zin, die nu werkzaam zijn in ‘aan de zorg’ om een transitie te begeleiden, om hen ook gedeeltelijk in te zetten ‘in de zorg’. Niet om te pesten, maar om werkvloerervaring op te doen. In geen enkel verkiezingsprogramma ben ik deze suggestie overigens tegengekomen.
Tot slot
Het wordt een taak van het nieuwe kabinet om aan burgers uit te leggen waar zorgafhankelijke ouderen voor de nabije toekomst bij een tekort aan handen en woningen wel en waar niet (meer) op kunnen rekenen. Dat betreft qua zorg zowel mantelzorg als professionele zorg. Als wel het laten uitvoeren van zorghandelingen (hier).
De oplossing voor het personeelstekort in de zorg ligt niet in harder werken, maar in slimmer waarderen: geef zorgprofessionals de tijd, de erkenning en de middelen om te doen waar ze goed in zijn, namelijk met de eigen professionele competenties samen met de burger bespreken welke zorg nodig is, welke niet en hoe dit is te realiseren.
Het moge duidelijk zijn dat om dit te faciliteren juist de overheid bij het vaststellen van nieuwe spelregels een allesbepalende rol heeft en deze rol dan ook moet oppakken.
Laatste blogs over personele tekorten bij de zorgkloof vraag-aanbod
17.03.2023: Over personele tekorten en het daardoor niet krijgen van zorg (2 mln.burgers!)
11.09.2023: Zet in IZA primaire zorg centraal, niet het schaalniveau van organiseren (regio)
18.09.2023: De paarse krokodil blijft fier overeind (Ledenpeiling LHV + schamel resultaat van 25 jaar)
29.09.2023: Zorg voor kwetsbare ouderen: wie wat waar wanneer waarom en hoe (€+pers.+woon)
22.04.2024: Praktijkperikel: “De huisarts en Wlz in de praktijk van alledag” (huisarts + beschouwing)
24.05.2024: Beleidsmotto “Thuis als het kan”. Hoe wordt dat bepaald? (budget/pers./extramuraal/MGZ)
04.09.2024: Zorgverzekeringswet wijzigen betekent eerst de noodzaak ervan inzien (update 2024)
10.09.2024: Nieuws over beoordeling arbeidsrelaties raakt ook huisartsenzorg (Vbar/Handhaving)
13.09.2024: Transitie Wet langdurige zorg: doel en aanpak nog onduidelijk (MGZ/PE/budget/CPB)
29.10.2024: Een regionaal samenwerkingsverband eerste lijn: wens of noodzaak? (ELZ-RESV)
20.12.2024: Oplopend tekort zorgpersoneel. Juist nú bezuiniging op opleidingen?… (begroting)
20.01.2025: Nog een wereld te winnen in sociaal domein (Wmo/IZWA/milieu/bestaanszekerheid)
18.02.2025: Maak voor palliatieve zorg (thuis) één landelijk dekkende regeling (dwalen i/e regelwoud)
24.03.2025: Korting budget wijkverpleging met geen reden goed te praten (165 mln.begrotingsgat)
29.03.2025: In afwachting van AZWA (het aanvullend zorg- en welzijnsakkoord/ + IZA/sociaal domein)
03.06.2025: Budgetonderschrijding IZA-sectoren vooral zichtbaar bij wijkverpleging (€€Rijk/AR)
07.06.2025: Beperkte waarde financieel resultaat bij zorgverzekeraars (2024/taak-zorgplicht!)
11.06.2025: Hoofdlijnenakkoord ouderenzorg biedt oudere Wlz-verzekerde (veel) onzekerheid
22.07.2025: Ook in AZWA worden scherpe beleidskeuzes vooruitgeschoven (BO/21 partij/30 pnt.)
28.07.2025: Ondertekenen AZWA in instabiele tijd is een dilemma (1) (financieel/veel contextitems)
16.08.2025: Regel financiering organisatie/infrastructuur eerste lijn via werkvloer (RESV/wijkzorg)
03.09.2025: Snelle aanstelling staatscommissie moet zorg redden (AZWA/HLO-besluit+8 processtappen)
16.09.2025: Stabilisatie intramurale verpleeghuiszorg kan alleen met extra vereisten extramuraal
24.09.2025: Praktijkondersteuner ouderenzorg is geen robot (Module oudere, dan geen ketenzorg)
14.10.2025: Tweede Kamerverkiezingen: eerstelijnszorg c.q. huisartsenzorg (3)
20.10.2025: Tweede Kamerverkiezingen: in een podcast bespreking van 9 zorgitems