Klimaatverandering en volksgezondheid zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Een drietal Nederlandse adviesorganen concludeert dat Nederlanders (+ Europa/Caribisch Nederland) onvoldoende beschermd zijn tegen de gevolgen van klimaatverandering wat betreft hun gezondheid (NRC, 21 mei 2026).

Deze conclusie was allereerst te lezen in 2025 bij het advies van de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS, rapport, 18 juli 2025) en recent in het door de Gezondheidsraad (GR) en de Wetenschappelijke Klimaatraad (WKR) geschreven rapport (GR/WKR, rapport, 21 mei 2026: zie plaatje onder blogtitel).

Deze WKR is in november 2022 ingesteld door het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat om regering en parlement van advies te voorzien over klimaatbeleid. De hoofdboodschap nu (GR/WKR) is: overheid, bescherm mensen tegen klimaatverandering en begin bij de mensen die er het meest onder lijden. De commissie richt zich met hun rapport tot de ministeries van VWS, Klimaat en Groene Groei en Infrastructuur en Waterstaat en komt met 10 aanbevelingen.

Klimaatverandering: de omvang

Deze omvang weet niemand precies. De rekengroep van internationale onderzoekers “Coupled Model Intercomparison Project” (CMIP), een wereldwijd wetenschappelijk samenwerkingsverband over klimaat, heeft recent geadviseerd (hier/hier/hier/hier/hier/hier/hier) voor de toekomst zowel het meest ongunstigste (met 6 graden opwarming in 2100) als het meest ‘gunstigste’ emissiemodelscenario te laten vallen (met max 1,5 graad in 2100). In het nieuwe ongunstigste geval gaat de uitstoot van broeikasgassen deze eeuw hooguit 30 tot 50 procent omhoog. Dat zou zich vertalen naar rond de 3,5 graad opwarming in 2100, zo denkt als ruwe schatting voorlopig nú de rekengroep van CMIP (PBL, 7 april 2026), onder leiding van de Nederlandse hoogleraar van Vuuren.

Ook het laagste uitstootscenario, waarbij de wereld rond 2050 zou stoppen met CO₂-uitstoot (Parijs-akkoord, “ruim onder de 2 graden”, max 1,5 graad opwarming), verdwijnt dus nu.

Deze herberekening is een bevestiging van de al eerdere vaststelling van onder meer het VN-milieuagentschap Unep (hier) dat het niet meer mogelijk is om onder de 1,5 graad Celsius opwarming te blijven (gerekend vanaf 1900). We zitten inmiddels op 1,4 graad (hier).

Als wordt gesproken over klimaatverandering en volksgezondheid dan worden de consequenties bedoeld van temperatuurstijging, CO2-uitstoot, smeltende gletsjers en poolkappen, van toename van droogte- en neerslagperioden, van weerextremen zoals hittegolven en extreme neerslag. Gezondheidseffecten die bovendien (citaat, pg.3) “maatschappelijke en economische gevolgen hebben, zoals verlies van arbeidsproductiviteit en hogere druk op de zorg en toename van zorgkosten.” Het klimaat gaat sowieso veranderen en het belang van leefomgeving bij volksgezondheid wordt urgenter (hier).

Voor de mate van klimaatverandering verwijs ik naar rapporten van IPCC, het ‘Intergovernmental Panel on Climate Change’, zijnde het VN-klimaatpanel, de WHO en klimaatwetenschappers. Klimaatverandering is overigens door deze WHO uitgeroepen tot de grootste bedreiging voor de volksgezondheid van deze eeuw (WHO, 2023). We wachten nu op het zevende IPCC-rapport in 2027 (hier), waarbij dit IPCC gebruik zal maken van de nu gepubliceerde CMIP-bevindingen met hun uitstootscenario’s van broeikasgassen. IPCC-rapporten (overzicht) vertegenwoordigen de best beschikbare stand van de wetenschap. Met inmiddels na 6 rapporten de IPCC-conclusie dat het vaststaat dat menselijke activiteiten de opwarming van de aarde veroorzaken.

Verder publiceert het KNMI (overzicht) rond 2030 vervolgens nieuwe klimaatscenario’s voor Nederland (hier). De kans dat Nederland het wettelijke klimaatdoel (“55 procent minder uitstoot in 2030 dan in 1990”) haalt, is minimaal (hier/hier). Zo meldt het Planbureau voor de Leefomgeving (hier/hier/hier + PBL, 16 september 2025) in de hun laatste Klimaat- en Energieverkenning (KEV, 2025).

Vele discussies (hier/hier/hier + hier) en rechtszaken bij klimaatbeleid met emissiereductie wijzen niet op een breed gedragen stip op de horizon waar binnen de wereld/Nederland breed naartoe wordt gewerkt (hier/NRC+ hier + hier/hier/NRC + hier). Voorlopig is de conclusie dat de gevolgen van klimaatopwarming voorbij de ondergrens van CO2-uitstoot voor de volksgezondheid ernstiger zullen zijn dan eerder gehoopt of gedacht (rapport, pg.3).

Klimaatverandering: de risico’s voor de volksgezondheid

Klimaatverandering leidt nu al tot gezondheidsrisico’s, een deel van deze risico’s is het gevolg van blootstelling aan omgevingsfactoren. Een ander deel van de risico’s wordt veroorzaakt door weersextremen, zoals extreme neerslag en hittegolven. Door warmer en soms natter klimaat neemt de kans op nieuwe infectieziekten toe.

Ook stelt het GR/WKR-rapport dat klimaatverandering onrechtvaardige gezondheidsverschillen vergroot, met name bij mensen die een beperkt vermogen hebben tot aanpassing en onttrekking aan gezondheidsrisico’s. In een afbeelding schetst het rapport de volgende gezondheidsrisico’s….

Klimaatverandering: het beleid

Het beleid moet gezien de gemelde risico’s gericht zijn op het zoveel mogelijk beperken van blootstelling aan omgevingsfactoren zoals hitte, Uv-straling, zomersmog en pollen, preventie van (nieuwe) infectieziekten en een adequate voorbereiding op extreme weersomstandigheden en rampen. Het rapport meldt richting te voeren beleid op de drie ministeries 3 algemene en 7 concrete aanbevelingen. In hun afbeelding deze 10 aanbevelingen…

Beschouwing

De minister meldt in een eerdere Kamerbrief (Kamerbrief, 20 maart 2026) dat zij na het verschijnen van het GR/WKR-rapport nog met een reactie zal komen. In deze Kamerbrief is nu de reactie te lezen op het RVS-rapport ‘Te heet onder onze voeten‘ en het rapport ‘Is de zorg klaar voor het klimaat van vandaag?‘ (TwynstraGudde, 23 juni 2025). De laatste vraag stellen is deze beantwoorden: Nee, de zorg is niet klaar voor het klimaat van vandaag!

Er zijn, zo meldt dit rapport, nog nauwelijks kaders die zorgaanbieders houvast geven om te kunnen bepalen wat van hen nodig is en verwacht wordt, bijvoorbeeld in de vorm van kwaliteitsnormen, beleid of regelgeving. Verder brengen preventieve maatregelen om burgers en/of zorgaanbieders meer weerbaar te maken tegen de risico’s van klimaatverandering meestal kosten met zich mee en vragen een investering die niet of pas later kan worden terugverdiend. Zorgaanbieders zullen daarom terughoudend om dit soort investeringen te doen. Wat zou helpen is gepresenteerde duidelijkheid over de manier waarop financiële consequenties van klimaatadaptieve maatregelen in het 8-stappenplan van uitvoering, inclusief het zorgcontract als laatste stap, kunnen worden opgevangen.

NB: Een terugtrekkende beweging van het ministerie van VWS uit het thema duurzaamheid gaat in elk geval niet (goed) werken (Zorgvisie, 13 mei 2026).

Van belang is verder te melden dat de Nederlandse zorgsector ook voor 7% zélf bijdraagt aan de nationale klimaatvoetafdruk (RIVM, maart 2023 + voorbeeld, 2023). Deze milieuvoetafdruk is de som van effecten uit de operationele fase (direct effect, bijvoorbeeld van uitlaatgassen van ambulances, verwarming van gebouwen en narcosegassen) en de productie- en afval(verwerking) fasen (indirect effect, effecten die optreden in de waardeketen van ingekochte goederen en diensten, bijvoorbeeld elektriciteit).

Kortom, via 2 ingangen van klimaatverandering is er voor de zorgsector werk aan de winkel!

Verheugd was ik met de constatering van het GR/WKR-rapport (hfst.5.2, pg.38) dat het beperken en voorkomen van gezondheidsrisico’s door klimaatverandering (citaat) “een overheidstaak is en, net zoals ander preventief gezondheidsbeleid voor de bevolking een grondwettelijke taak (zorgplicht)”. Wat mij betreft beginnen preventierapporten daarom altijd met de melding van Artikel 22 van de Grondwet (PS: hetzelfde artikel beschrijft overigens óók het woonrecht van burgers…). Inclusief de wettelijke verankering in woord en getal van het na te streven kabinetsdoel daarbij. Te makkelijk worden centrale interdepartementale taken met een ‘inspanningsverplichting’ doorgeschoven naar decentraal, gemeenten, GHOR, subsidieverleners en verzekeraars/regio’s. Dat kwam in eerdere blogs ook al aan de orde, bijvoorbeeld bij het willen verkleinen van gezondheidsverschillen (blog, 2026) en bij de aanbeveling van “10 preventiemaatregelen” (blog, 2026). Niet meer doen zo, trek als centrale wetgever het probleem nu eens op het eigen bord!

Bij klimaatverandering speelt nog een specifieke externe factor een rol, namelijk in het kader van collectieve gezondheidsbescherming het zoveel mogelijk beperken van blootstelling aan al eerdere genoemde klimaat gerelateerde omgevingsfactoren. Ook hier is centraal preventiebeleid als éérste stap harde noodzaak.

Het slotwoord (hoofdstuk 5.4, pg.52)

Tot slot, wordt hier (gemakshalve) het slotwoord uit het rapport overgenomen: “Dit advies beschrijft welke klimaatadaptatiemaatregelen nodig zijn om een verdere toename van nadelige gezondheidseffecten te voorkomen. Klimaatverandering gaat immers door, ook als de uitstoot van broeikasgassen in de toekomst beperkt blijft. Maatregelen om de opwarming tegen te gaan blijven echter onverminderd van belang om klimaatverandering en de gevolgen daarvan te beperken. Verschillende belangrijke maatregelen die de uitstoot van broeikasgassen beperken zijn bovendien in directe zin gunstig voor de gezondheid. Het gaat dan bijvoorbeeld om het opwekken van duurzame energie in plaats van het verbranden van fossiele brandstoffen, meer plantaardig in plaats van dierlijk eten en actief vervoer (lopen en fietsen). Klimaatverandering en volksgezondheid zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De commissie pleit voor het in samenhang ontwikkelen van volksgezondheid- en klimaatbeleid (einde citaat).”

We gaan zien hoe serieus deze adviezen, gegeven door de politiek zelf opgerichte adviesorganen, met klimaat én gezondheid als raakvlak, richting klimaatadaptatiebeleid en het 8-stappen uitvoeringsplan worden vertaald. Al dan niet als beleidsonderdeel binnen een samenwerkende internationale orde. Wordt dus vervolgd!

NB:

Alle 3 afbeeldingen komen uit rapport GR/WKR

Eerdere blogs over klimaat en leefomgeving

12.06.2022: Aanpak stikstofcrisis ligt na 1 dag al onder vuur (protest LTO + VVD na 10 jaar stilstand)

20.04.2023: Zorg voor publieke gezondheid hoort thuis bij alle departementen (Wpg/GGD)

25.09.2023: Wanneer leefomgeving gezondheid bedreigt, moet overheid optreden (ZSS/PFAS)

03.10.2023: Minister zegt dat bij bedreigen volksgezondheid die partij meebetaalt aan kosten

17.09.2024: Drinken kraanwater niet langer vanzelfsprekend veilig (KRW2027/verontreiniging/maatr.)

15.10.2024: Ambitie bij emissiereductie broeikasgassen dempt gezondheidseffecten (IPCC)

21.10.2024: Warrig kabinetsbeleid ten aanzien van pandemische paraatheid (+bezuiniging 300 mln)

22.10.2024: Een vuiltje aan de lucht (over luchtkwaliteit, nieuwe EU-normen conform WHO)

24.02.2025: Stikstofschade leefomgeving vraagt al decennialang om ander beleid (gezondheid)

10.03.2025: De waarde én prijs van (on)zuiver drinkwater (KRW/zuiveringskosten + kraanwater)

10.04.2026: Kan en mag een doorbijter echt doorbijten? (Beleid verkleinen gezondheidsachterstanden)

20.05.2026: Preventiemaatregelen vragen (wél) een koerswijziging kabinet (GiaB, wet, budget)