In mijn vorige blog (blog, 22 juli 2025) is uitgebreid ingegaan op de publicatie van het nieuwe bestuurlijke akkoord, het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord/AZWA, 3 juli 2025). Een akkoord wat begin september 2025 ondertekend gaat worden, als de achterbannen van 21 zorgpartijen (17 uit de zorgverlening + verzekeraars/overheid) akkoord zijn.
In de eerdere blog roep ik twee vragen op. Allereerst kunnen partijen, specifiek huisartsen, begin september het AZWA ondertekenen als eind september pas de rechtspraak is over ook door hen aangevochten tarieven? Tarieven die voor de vierde maal sinds 2006, de start van de Zorgverzekeringswet, door de NZa gebaseerd zijn op een foute systematiek van kostenberekening (blog). De NZa is als zelfstandig bestuursorgaan (hier) een betrokken partij bij de toekomst van AZWA.
De tweede vraag betreft alle 21 partijen. Daarover gaat ook deze tweede blog. Kunnen alle 21 partijen voor de periode 2026 t/m 2028 al wel over zorg en welzijn besluiten, zelfs nu het huidige kabinet demissionair is en er op 29 oktober 2025 verkiezingen zijn? Een demissionair kabinet behandelt alleen lopende zaken en neemt geen nieuwe politieke beslissingen die controversieel zijn (hier). Mogelijk is de AZWA-tekst onomstreden met steun van ook een nieuw kabinet. Wie zal het zeggen (blog)? Maar mogelijk spelen er in de context van zorg en welzijn ook kabinetszaken die invloed (gaan) hebben op toekomstig beleid (blog/blog). In de eerste blog over AZWA noemde ik al de nieuwe NAVO-norm.
Maar er speelt er nog meer in de context…
(1). Rapporten Centraal Planbureau (CPB)
NL kent het CPB als onafhankelijk instituut, waar onderzoek wordt gedaan naar de Nederlandse economie en hoe het sociaaleconomisch beleid in Nederland kan verbeteren. Het CPB kan ook regeerakkoorden en verkiezingsprogramma’s doorrekenen. Over zorg & welzijn worden veel bijdragen geschreven, met (helaas) weinig aandacht in politiek en media. Juist als AZWA-doelen gaan over domein overstijgende samenwerking tussen het medisch en sociaal domein, over de beweging van zorg naar gezondheid en het voorkomen van de zorgvraag, over een gelijkwaardige toegang tot zorg en welzijn (hier), over het afwenden van de prognose van een arbeidsmarkttekort en over de aankondiging van een Staatscommissie, is een fundamentele CPB-analyse onmisbaar. Wat schreven zij zoal? Hier/18 februari 2025 + hier/oktober 2024 + hier/februari 2025 + hier/2 april 2025 + hier/29 april 2025 + hier/juli 2025.
Paar CPB-citaten m.b.t.de zorg met impact…
|
“De overheidsschuld loopt in 2060 naar verwachting op tot 126% van het bbp, als het huidige beleid niet verandert. Door vergrijzing lopen de uitgaven aan AOW en zorg op. De toenemende belastingen (bijvoorbeeld op pensioenuitkeringen) en hogere zorgpremies wegen niet op tegen de oplopende uitgaven.” “Effectief preventiebeleid uitvoeren is echter complex, en vereist een zorgvuldige samenwerking tussen beleidsterreinen, waaronder gezondheidzorg, onderwijs en infrastructuur. De uitdagingen binnen preventiebeleid zijn divers: van de dominantie van curatieve zorg tot de moeilijkheden bij het financieren van preventieve maatregelen. Het is daarom belangrijk dat de overheid regie neemt om een effectief preventiebeleid tot stand te laten komen.” “Het CPB wil onderzoeken hoe beleid gezondheid kan bevorderen en (sociaaleconomische) gezondheidsverschillen kan beperken” “In de raming is een intentie tot het afsluiten van een hoofdlijnenakkoord in combinatie met een macrobeheersingsinstrument in de Zvw opgenomen voor de jaren 2027 en 2028.” |
Over de wisselwerking tussen zorg, economie met contextuele beleidsaanpassing als consequentie lees ik in AZWA weinig.
(2). Advies van de 18e Studiegroep Begrotingsruimte (Financiën, Kamerbrief + persbericht 11 juli 2025)
De Studiegroep Begrotingsruimte (SBR) werd al in 1971 ingesteld. Recent bracht zij het 18e advies uit over de begrotingsdoelstelling en het begrotingsbeleid voor het volgende kabinet. Titel: “De toekomst begint nu” (zie plaatje onder blogtitel). Hoewel het SBR-rapport een heel technocratisch karakter heeft, zijn de deelnemers toch de adviseurs van mensen die bestuurlijk aan financiële knoppen draaien. Inclusief een advies hoe politieke partijen een afweging kunnen maken over het te voeren begrotingsbeleid in de volgende kabinetsperiode.
Welnu, de kernboodschap van SBR is het advies dat met het oog op behoud van gezonde overheidsfinanciën en brede welvaart een besparing van € 7 miljard richting 2030 moet worden gerealiseerd. Hiermee zou de staatsschuld stabiel worden gehouden en doet een volgend kabinet zijn aandeel in het gezond houden van de financiën.
Enkele citaten uit het rapport…
|
“De komende decennia stijgt de vraag naar zorg sneller dan de economische groei, vooral door de vergrijzing, maar ook door sociaal-culturele ontwikkelingen en toenemende behandelmogelijkheden in de zorg. De belangrijkste oorzaak van de stijgende zorguitgaven is de demografische ontwikkeling. De collectieve zorguitgaven zullen volgens het CPB zonder aanvullend beleid tussen 2025 en 2060 toenemen van bijna 11% naar ruim 16% van het bbp.” “De zorg legt een steeds groter beslag op een beroepsbevolking die nauwelijks toeneemt (personele houdbaarheid) en op de collectieve uitgaven (financiële houdbaarheid). Deze groei leidt tot verdringing van andere sectoren en belangen, zoals onderwijs, huisvesting, defensie en armoedebestrijding.” “De Nederlandse uitgaven aan langdurige zorg zijn ten opzichte van andere westerse landen al relatief hoog, en zullen zonder aanvullend beleid hard groeien. De houdbaarheid van de langdurige zorg kan worden verbeterd door scherpere keuzes te maken over wie recht heeft op welke collectief gefinancierde zorg, welke eigen bijdrage wordt gevraagd en door delen van de langdurige zorg te verplaatsen naar een stelsel met betere prikkels.” “Door actiever te sturen op de samenstelling van het verzekerde pakket en op eigen betalingen, en door knelpunten aan te pakken die in de weg staan van passende zorg, kan de druk op de curatieve zorg worden verlicht.” |
Hoe dit uit gaat pakken, is ongewis. De kosten van vergrijzing zullen worden aangepakt, linksom of rechtsom (Skipr, 22 juli 2025). Verplaatsing van langdurige zorg zal vele burgers raken, maar ook, nogmaals, de zorgverlening in de eerste lijn. Dat het rapport ongeveer gelijktijdig uitkomt met AZWA suggereert afstemming, zonder dat dat in AZWA is te lezen.
(3). Rapport Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS, 18 juli 2025 + samenvatting)
De RVS is een onafhankelijk adviesorgaan voor regering en parlement. Recent werd hun advies “Te heet onder onze voeten” uitgebracht (persbericht). Het advies stelt dat als wij in NL onze gezondheid belangrijk vinden, wij de planetaire grenzen, zoals klimaatverandering en vervuiling serieus moeten nemen en centraal dienen te stellen binnen beleid.
|
RVS-citaat: “Een planeet die gezond samenleven ondersteunt, biedt de juiste omstandigheden voor een leefbaar bestaan. Dat kan alleen als we binnen de zogeheten planetaire grenzen blijven, iets wat momenteel niet gebeurt. De overschrijding van de planetaire grenzen bedreigt onze volksgezondheid op talloze manieren. Niet alleen klimaatverandering (een van de negen planetaire grenzen, waarvan er inmiddels zes overschreden zijn) leidt tot gezondheidseffecten, datzelfde geldt voor de andere planetaire grenzen zoals biodiversiteitsverlies, vervuiling en verandering van landgebruik. Bijvoorbeeld in de vorm van hittestress, luchtwegklachten, hart- en vaatziekten, kanker en psychische aandoeningen.” |
Met de vaststelling dat overschrijding van planetaire grenzen onze volksgezondheid bedreigt en dat er sprake is van drie ongelijkheden, maakt dit onderwerp ook meteen tot een AZWA-onderwerp. Immers het AZWA kent twee grote transitiedoelen, waarvan “gelijkwaardige toegang tot zorg” er een van is. Klimaatverandering is een feit. Te nemen maatregelen en het tempo waarin dat gebeurt, zijn politiek items. Met een globale, een Europese en een Nederlandse agenda. Behalve gezondheidsaspecten zal NL als deltaland niet het laatste land zijn dat getroffen wordt door met klimaatopwarming gepaard gaande zeespiegelstijging (hier).
Met nu als AZWA-discussiepunt de RVS-uitkomst dat planetaire gezondheid de basis vormt voor volksgezondheid en voor een gezonde samenleving.
NB: ook de SBR meldt dat er wettelijke doelen (hier) zijn om klimaatverandering tegen te gaan. Dat betekent nu en na 29 oktober doen wat (eerder) is afgesproken.
(4). PFAS (rapport, 21 juli 2025) en uitspraak rechter over gebruik gewasbeschermingsmiddelen (22 juli 2025)
In het kader van het vorig onderwerp, kwamen twee actuele inzichten tot ons. Allereerst zit er bij bijna in de hele bevolking meer PFAS in bloed dan de gezondheidskundige grenswaarde die daarvoor bestaat (hier). PFAS zijn door de mens gemaakte poly- en perfluoralkylstoffen die voorkomen in allerlei producten (blog). Het zijn chemische stoffen die bij langdurige blootstelling schadelijk kunnen zijn voor zowel gezondheid als milieu.
De aanpak van PFAS kent zowel een Europese als en nationale agenda. Een agenda die moet passen binnen het advies van het RVS-rapport en binnen AZWA (preventie).
Daarnaast meldt recent het gerechtshof dat de regelgeving in Nederland tekortschiet om kwetsbare groepen te beschermen tegen risico’s voor de gezondheid bij het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen c.q. bestrijdingsmiddelen (ECLI:NL: GHSHE: 2025:2043, 22 juli 2025).
Het gaat in dit geval om gebruikte bestrijdingsmiddelen bij de lelieteelt. De autoriteiten EFSA en Ctgb hebben bevestigd dat geen onderzoek heeft plaatsgevonden naar neurodegeneratieve ziektes bij al toegelaten werkzame stoffen en ook niet of de blootstelling aan combinaties/cocktails van meerdere pesticiden leidt tot grotere neurotoxiciteit en een verder verhoogd risico op het ontwikkelen van de ziekte van Parkinson. Een onvoldoende (risicovol) rapportcijfer dus voor de overheid.
Aangepaste wetgeving is (met het vaak genoemde “Health in All Policies”) derhalve aan de orde (Trouw/Volkskrant + artikel) Een achterstand is in te halen, als het belang van volksgezondheid prevaleert boven telersbelang (voorbeeld). Waarbij een nieuw kabinet ook het CPB-advies over “effectief preventiebeleid”, verwerkt in AZWA B4, serieus mag nemen.
(5). Baanbrekende klimaatuitspraak van Internationaal Gerechtshof (uitspraak 23 juli 2025)
Het hoogste juridische orgaan van de Verenigde Naties, het Internationaal Gerechtshof (ICJ) in Den Haag, heeft met 15 rechters de uitspraak gedaan over verplichtingen van landen om klimaatverandering tegen te gaan (NOS + NOS + Volkskrant + NRC/NRC) . Hoewel het advies niet bindend is, is de verwachting dat het zal leiden tot nieuwe wetten en rechtszaken, overal ter wereld. Burgers die via de rechter overheden willen aanspreken op hun klimaatbeleid, kunnen dan terugvallen op het advies van het gerechtshof en hebben daardoor meer kans van slagen. Dit betekent ook dat staten kunnen besluiten om sancties te treffen tegen landen die het internationaal recht niet naleven. Dan kan gaan over zeespiegelstijging, maar ook over het uitfaseren van fossiele brandstoffen.
Als planetaire gezondheid de basis vormt voor volksgezondheid en voor een gezonde samenleving (eerdere melding bij punt (3) o.b.v. het RVS-rapport!), dan heeft deze recente uitspraak van het Gerechtshof ook consequenties voor Nederland en diens komend kabinetsbeleid bij zorg en welzijn. Ook ons land heeft een juridische zorgplicht om met investeringen klimaatschade voor toekomstige generaties te voorkomen.
(6). Conceptverkiezingsprogramma VVD (‘Sterker uit de storm’, NRC 26 juli 2025)
De VVD is de eerste grote politieke partij die het verkiezingsprogramma heeft gepresenteerd. Citaat uit NRC: “Ook wil de partij ingrijpen op de stijgende kosten in de zorg en sociale zekerheid. De VVD wil bijvoorbeeld een kleiner basispakket, een verhoging van het eigen risico en uitkeringen niet meer laten meestijgen met het minimumloon. Nederlanders moeten bovendien later met pensioen (einde citaat)”.
De VVD is in het volgend kabinet een potentiële regeringspartij. Ingrijpen in sociale zekerheid is traditioneel een VVD-item, daar waar AZWA als transitiedoel spreekt van ‘gelijkwaardige toegang tot zorg en welzijn’ (AZWA, pg.5). Waarbij het CPB wil onderzoeken hoe beleid gezondheid kan bevorderen en ‘(sociaaleconomische) gezondheidsverschillen kan beperken’. De VVD spreekt in het verkiezingsprogramma van het “aanpakken van onacceptabele gezondheidsverschillen”…, een meer dan subtiel verschil (zie ook blog, 2021).
Het is wel bekend dat onder politieke druk alles vloeibaar wordt, dan wel gaat worden. Zo lees ik in drie onderstaande VVD-agendapunten, belangrijk voor AZWA, dat met vaagtaal, die net zo goed 15 jaar geleden geschreven had kunnen zijn, het bij de uitwerking nog alle kanten op kan gaan.
Drie agendapunten uit het verkiezingsprogramma van de VVD…
|
“Huisartsen en de eerstelijnszorg zijn de basis: Intensieve samenwerking tussen huisartsen, wijkverpleging en welzijn voorkomt veel onnodige doorverwijzingen naar het ziekenhuis. Deze samenwerkingen worden geïntensiveerd. In regio’s met te weinig huisartsen willen we dat gemeenten helpen bij het vinden van een praktijk en woonhuis. Met aangescherpte regelgeving zorgen we ervoor dat de belangen van de regio beter meegewogen worden als er veranderingen in de organisatie van de zorg plaatsvinden. Ouderenzorg in de eigen omgeving: We helpen ouderen zo lang mogelijk in de vertrouwde omgeving te blijven. Met digitalisering zijn hiervoor veel mogelijkheden. We willen eenvoudige verlofregels voor mantelzorgers. We versterken de Nationale Dementiestrategie. We leggen hierbij de nadruk op het stimuleren van onderzoek naar preventie en behandeling van alle vormen van dementie. We zetten in op de ontwikkeling van speciale woonvormen, waarbinnen ouderen zoveel mogelijk kunnen leven zoals zij dat voor hun ziekte gewend waren. We bezien of de manier waarop de financieringsstromen nu lopen het meest efficiënt is.” “Kostenbesparing door zorgverzekeraars: We stellen zorgverzekeraars en zorgkantoren in staat de doelmatigheid van de zorg verder te verbeteren en de kosten te beperken, in lijn met de gesloten zorgakkoorden. We stellen normen om verspilling en inefficiënties tegen te gaan. In de langdurige zorg spreken we af met zorgkantoren dat de transformatie naar zorg in de thuissituatie prioriteit krijgt. De manier van indiceren wordt daarop aangepast.” |
NB: De VVD is de eerste partij die, midden in het zomerreces, het conceptverkiezingsprogramma heeft gepresenteerd, dus ook nog het enige programma dat nu bespreekbaar is.
Tot slot
In deze blog noem ik zes recente contextuele items die mogelijk een rol kunnen spelen in aangepast beleid van economie en zorg & welzijn. Nieuw beleid, zoals te lezen zal zijn in een nieuw regeerakkoord en daarna in Voorjaarsnota’s en Rijksbegrotingen. Met voor de verkiezingen, net als de vorige keer (blog), ‘aanbevelingen’ vanuit het zorgveld (LHV/ZN).
De realiteit zal zijn dat er nog méér items zullen komen met impact/consequenties.
AZWA is slechts een kaderrichtlijn waarbinnen nog vele afspraken gemaakt moeten worden. Maar waarbij het financiële plafond, hoe onlogisch ook, voorlopig (blog) lijkt vastgelegd.
De komende 5 weken mogen de achterbannen van 17 zorg verlenende partijen beslissen of zij het AZWA-akkoord op 8 september gaan ondertekenen. Dit kan in verband met vele onzekerheden een moeilijk besluit zijn, zeker voor de jaren 2027 en 2028. Datzelfde geldt voor eventuele meerjarige zorgcontracten (hier), geldend voor die jaren.
Gerelateerde blogs…
29.03.2025: In afwachting van AZWA (het aanvullend zorg- en welzijnsakkoord/ + IZA/sociaal domein)
03.06.2025: Budgetonderschrijding IZA-sectoren vooral zichtbaar bij wijkverpleging (€€Rijk/AR)
11.06.2025: Hoofdlijnenakkoord ouderenzorg biedt oudere Wlz-verzekerde (veel) onzekerheid
22.07.2025: Ook in AZWA worden scherpe beleidskeuzes vooruitgeschoven (BO/21 partij/30 pnt.)